عصر قم - معاون پژوهش حوزههای علمیه از تأسیس «دفتر تخصصی فلسفههای علوم و نظامات اجتماعی» با هدف عبور از استعمار معرفتی، بومیسازی علوم انسانی و تحقق منویات شهید آیتالله رئیسی در مسیر تمدنسازی اسلامی خبر داد.
به گزارش سرویس حوزه و روحانیت خبرگزاری رسا ، معاون پژوهش حوزههای علمیه از تأسیس دفتر تخصصی فلسفههای علوم و نظامات اجتماعی خبر داد؛ اقدامی راهبردی که با هدف عبور از استعمار معرفتی، بومیسازی دانش و تحقق منویات قائد شهید انقلاب و شهدای گرانقدر در مسیر تمدنسازی اسلامی کلید خورده است.
این دفتر با ساختاری سهلایه و با محوریت حمایت از پژوهشگران و تولید معرفت دینی در عرصه علوم انسانی، فعالیت رسمی خود را آغاز کرد.
خدمت به اساتید و طلاب؛ محوریت فعالیتهای نوین
حجتالاسلام والمسلمین فرهاد عباسی معاون پژوهش حوزههای علمیه در نشست تخصصی اعلام این خبر، آن را نویدی برای جامعه علمی و حوزوی و گامی در جهت تحقق پیام حوزه پیشرو و پاسخ به مطالبه دیرینه امام شهید انقلاب و شورای عالی حوزههای علمیه توصیف کرد
معاون پژوهش حوزههای علمیه در ابتدای سخنان خود اظهار داشت: بسیار خرسندم که خبر تأسیس دفتر "فلسفههای علوم و نظامات اجتماعی" را به محضر اساتید، پژوهشگران، طلاب و عموم فعالان عرصه علمیه اعلام دارم این تأسیس نویدی برای جامعه علمی و حوزوی است تا فعالیتهای نوین معرفتی در عرصه فلسفه علوم، ساختاری منسجم و متمرکز بیابد
معاون پژوهش حوزه های علمیه با تبیین جایگاه موضوع یادشده افزود: مسئله "فلسفه علوم و نظامات اجتماعی" از رسالتهای بنیادین حوزه علمیه به عنوان نهادی تمدنساز است که بارها مورد تأکید رهبر و قائد شهیدمان قرار گرفته است همچنین شورای محترم عالی حوزههای علمیه در اسناد متعدد، این امر را از مرکز مدیریت مطالبه کرده و مدیر محترم حوزههای علمیه، حضرت آیتالله اعرافی، مکرراً بر برنامهریزی جهت شکلگیری اقدامات عملی در این راستا از بخشهای مختلف مدیریت تأکید ورزیدهاند
پیام حوزه پیشرو و سرآمد؛ محرک اصلی شتاببخشی به تأسیس دفتر
وی با اشاره به سابقه این موضوع گفت: اگرچه فعالیتهای پراکندهای در این زمینه طی سالهای متمادی در سطح حوزه انجام گرفت، اما پس از صدور پیام حکیمانه "حوزه پیشرو و سرآمد" از جانب رهبر شهید که در واقع وصیتنامه الهی و اثربخش ایشان به حوزههای علمیه قلمداد میشود، مدیریت حوزه تحققبخشی به منویات این پیام را در دستور کار جدی خود قرار داد
حجتالاسلام والمسلمین عباسی تصریح کرد: ازجمله اقدامات صورتگرفته در راستای تحقق این مطالبه، تأسیس یک دفتر مستقل به منظور سامانبخشی به فعالیتهای آموزشی و پژوهشی در سطح طلاب، اساتید و پژوهشگران است هدف غایی از این اقدام، حمایت، شناسایی، تشویق و راهبری دقیقتر این دسته از فعالیتهاست
وی با قدردانی از حامیان این طرح اظهار داشت: وظیفه خود میدانم از حمایتهای مدیر محترم حوزه علمیه، شورای محترم عالی و همه دستاندرکاران تأسیس این دفتر، بهویژه اساتید و متخصصین ارزشمند این دانش و رشته و کسانی که با ما همراهی کردند، صمیمانه تشکر کنم
بازتعریف فلسفه علوم انسانی برای عبور از سلطه معرفتی غرب
معاون پژوهش حوزه های علمیه در تحلیل اهمیت این موضوع گفت: اهمیت این نکته تا بدانجاست که انقلاب پربرکت اسلامی که داعیهدار تحول در عرصه علوم انسانی در سطح جهان است، برای اینکه بتواند استعمار معرفتی و فلسفه غرب را در هم بشکند و عرصه علوم دینی و انسانی جدیدی را رقم بزند، نیاز مبرمی به بازتعریف فلسفه تکتک علوم با رویکردی معرفتبنیان و بر اساس مبانی قرآنی و دینی دارد دفتر جدید متصدی این امر خطیر خواهد بود
حجتالاسلام والمسلمین عباسی افزود: حوزه علمیه در زمینه تعلیم و توسعه دانش فلسفه، سابقهای پربار و پردامنه دارد و مفتخریم که متفکرین و اندیشمندان مسلمان، مبانی و مسائل فلسفه وارداتی را تهذیب و پیراستهاند و با نگاهی نو، فلسفه اسلامی خود را بنیانگذاری کردند؛ تا بدانجا که امروز فلسفه اسلامی به عنوان یک دانش مستقل شناخته میشود هرچند هنوز در این زمینه راه نرفتهی بسیار داریم و توسعه و تعمیق این دانش، کماکان رسالتی جدی بر دوش فیلسوفان حوزوی است؛ بهویژه در حوزه فلسفههای جدید که شاخهای از آن، فلسفه علوم و امور وابسته به اندیشه فلسفی است
از اجتهاد خُرد تا اجتهاد کلان؛ ضرورت نظامات اجتماعی
وی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به بیانات رهبر شهید بیان کرد: فلسفههای علوم از جمله نیازمندیهای تفکر علمی و دینی و رویکرد جامعنگر حوزوی است آنچه رهبر عزیز و شهید ما تحت عنوان "نظامات اجتماعی" فرمودند، در واقع ابزاری برای حرکت از "اجتهاد خُرد" به سمت "اجتهاد کلان" است اجتهاد کلان به معنای بازتولید نظامات اجتماعی بر اساس آموزههای معرفتی و دینی است این اجتهاد نوین که در اداره و هدایت جامعه امروز بسیار مورد نیاز است، در کنار فقه، در دامان دانش فلسفه و بینش فلسفی به بار خواهد نشست
معاون پژوهش حوزه های علمیه تأکید کرد: راهبری، هدایتگری، مساعدت و پشتیبانی از اساتید و پژوهشگران محترم، و همسو کردن مراکز پژوهشی و آموزشی مختلف در این عرصه، ضرورتی است که وجود دفتری با این عنوان را جهت تمرکزبخشی به این دسته از فعالیتها اجتنابناپذیر میسازد
چشمانداز تولید محتوای گسترده در آینده نزدیک
حجتالاسلام والمسلمین عباسی ابراز امیدواری کرد و گفت: امیدوارم فعالیتهای این دفتر در آیندهای نهچندان دور، ما را بر سفرهای گسترده از نظامات آموزشی، رشتههای تخصصی، کتب علمی، مقالات تولیدشده و کنفرانسها و کرسیهای مختلف بنشاند تا دانشپژوهان، اساتید و پژوهشگران بتوانند از خرمن علم اندیشورزان این عرصه بهرهمند شوند
وی در پایان با دعوت از عموم علاقهمندان تصریح کرد: اگر اساتید، عزیزان، دانشپژوهان و پژوهشگران در زمینه فلسفه علوم و امور اجتماعی، پیشنهاداتی درباره رسالتهای متوجه حوزه دارند، یا طرحها و ایدههایی را در سر میپرورانند و یا سؤالات و ابهاماتی دارند، میتوانند به دفتر فلسفههای علوم و نظامات اجتماعی مراجعه کرده و از حمایتها و زمینههای شایستهای که در این دفتر به مرور زمان فراهم خواهد شد، بهرهمند گردند
تشریح ساختار اجرایی و علمی دفتر فلسفههای علوم و نظامات اجتماعی
همچنین دکتر پرهیزکاری مسئول دبیرخانه دفتر فلسفههای علوم و نظامات اجتماعی حوزههای علمیه، به تشریح جزئیات فرآیند تأسیس این دفتر، ساختار شوراها و کمیسیونهای تحت نظر آن، و مبانی فقهی-فلسفی حاکم بر فعالیتهای آینده این نهاد پرداخت
پرهیزکاری در تشریح تاریخچه شکلگیری این دفتر اظهار داشت: فرآیند پیگیری موضوع فلسفه علوم و نظامات اجتماعی از اواخر سال ۱۴۰۳ آغاز شد در آن زمان، با توجه به تأکیدات مکرر رهبر شهید و نگاههای بلند و راهبردی ایشان به این مقوله، پیگیریهای چندبارهای صورت گرفت تا در نتیجه، پس از مشورت با اساتید برجسته و بررسی کتب مرجع، طرح اولیه این کار تدوین شود همچنین گردآوری و دستهبندی تخصصی همه بیانات امام شهید در زمینه فلسفه بالاخص بحث امتداد اجتماعی فلسفه به صورت پژوهشی انجام و بیانات ایشان ذیل چهار سطح آسیبشناسی، اهداف، راهبردها و راهکارها با برشهای معرفتی و روش شناختی، نهادی و ساختاری، تعاملی و اجتماعی جمعآوری و دستهبندی شد در نهایت نیز ساختار و آییننامهای برای تأسیس این دفتر نیز تدوین گردید طرحنامه، گردآوری و دستهبندی تخصصی بیانات قائد شهید و ساختار و آییننامه محضر حضرت آیتالله اعرافی ارائه شد
وی افزود: پس از تأیید طرح و ساختار از سوی مدیر محترم حوزه، و برگزاری جلسات متعدد با اساتید و بخشها و مراکز مختلف پژوهشی و بررسی اقدامات فراوان پیشرو، نهایتاً تأسیس این دفتر به تأیید نهایی مدیر محترم حوزه رسید
پیام حوزه پیشرو و سرآمد؛ محرک جدیتر شدن فرآیند تأسیس
مسئول دبیرخانه دفتر فلسفههای علوم و نظامات اجتماعی با اشاره به نقش پیام تاریخی حوزه پیشرو و سرآمد در تسریع روند تأسیس این نهاد گفت: هرچند قبل از صدور پیام، تأسیس مجموعهای حوزوی پیشنهاد شده بود، اما پیام ارزشمند "حوزه پیشرو و سرآمد" که توسط رهبر معظم انقلاب صادر شد، به این حرکت سرعت و جدیت بیشتری بخشید
پرهیزکاری با اشاره به عبارتی کلیدی از آن پیام بیان کرد: در بخشی از پیام، حوزه به عنوان "مرکزی برای مرکز تولید و تبیین اندیشهی اسلام در باب نظامات اجتماعی؛ از نظام سیاسی و شکل و محتوای آن، تا نظامات مربوط به ادارهی کشور، و تا نظام خانواده و روابط شخصی" توصیف شده است در ادامه همین بند، تأکید شده که این امر مبتنی بر فقه و فلسفه و منظومهی ارزشی اسلام است، لذا مهمترین منابع در تولید و تبیین نظامات اجتماعی را به صورت کلی منظومه ارزشی اسلام در نظر میگیرند همچنین ایشان در ادامه توصیف حوزههای علمیه و ذکر سرمایههای سترگ شیعی آن به بحث فلسفه اشاره دارند و همچنین در زمینه دفع و رفع شبههها و القائات به بُعد فلسفی حوزه علمیه التفات میدهند ایشان ترسیم شاکله تمدن اسلامی را مبتنی بر فقه و علوم عقلی در نظر میگیرند و در ادامه این بحث به ضرورت امتداد اجتماعی فلسفه اسلامی در مسائل اصلی جامعه و کشور تأکید میکنند در نهایت رهبر شهید انقلاب اسلامی به منظور کاهش فاصله حوزه علمیه با حوزه سرآمد و پیشرو یکی از نکاتی که مورد توجه قرار میدهند، تنظیم برنامههای درسی مبتنی بر فقه روشنبین و پاسخگو و بهروز، فلسفهی روشن و دارای امتداد اجتماعی و صاحبنظر در شاکلهی زندگی جامعه و دانش کلام رسا و استوار و دارای قدرت اقناع است
ساختار سه لایه: شورای عالی سیاستگذاری، کمیسیون علمی و کمیسیون راهبری
وی سپس به تشریح ساختار اجرایی و علمی دفتر پرداخت و آن را متشکل از سه رکن اصلی دانست:
۱ شورای عالی سیاستگذاری: این شورا راهبری، سیاستگذاری و نظارت کلان بر فعالیتها را بر عهده دارد ریاست این شورا با حضرت آیتالله اعرافی است که حضور تعدادی دیگر از سرآمدان و اساتید برتر حوزه دانشی فلسفه، بر اتقان علمی آن میافزاید
۲ کمیسیون علمی: این کمیسیون زیرمجموعه شورای عالی سیاستگذاری است و برنامهریزیها و امور علمی را بر عهده دارد که متشکل از اساتید متخصص و برجسته فلسفه اسلامی در حوزه علمیه قم میباشد دبیر علمی دفتر و رئیس این کمیسیون، استاد محترم جناب حجتالاسلام والمسلمین کردفیروزجایی خواهند بود
۳ کمیسیون راهبری: هدف از تشکیل این کمیسیون، پیگیری تحقق تصمیمات اتخاذ شده در بدنه حوزه و هماهنگی بینبخشی در سازمان مدیریت حوزه است مسئولیت این کمیسیون بر عهده حجتالاسلام والمسلمین عباسی(معاون پژوهش حوزههای علمیه) خواهد بود
عملیاتی شدن ساختار در سال تحصیلی جدید
پرهیزکاری در پایان با اشاره به اقدامات انجامشده تاکنون گفت: تاکنون شورای علمی طی چندین جلسه، موضوعات مهمی را بررسی و تصمیمگیری کرده است و امیدواریم در سال تحصیلی پیشرو، با مدد بزرگان و حمایتهای همهجانبه، گامهای مؤثری در مسیر تولید اندیشه اسلامی در باب نظامات اجتماعی برداشته شود
برنامهریزی برای احیای فلسفههای عملی و پاسخگویی به نیازهای جامعه اسلامی
حجتالاسلام یارعلی کردفیروزجایی دبیر علمی دفتر فلسفههای علوم و نظامات اجتماعی حوزههای علمیه، همزمانی تأسیس این دفتر با ایام عید سعید غدیر و مناسبتهایی همچون مباهله و نزول آیه ولایت را مایه برکت دانست و با تبیین ضرورت بومیسازی مبانی فلسفی علوم انسانی، از برنامهریزی برای تولید متون، راهاندازی نشریات و طراحی رشتههای تحصیلی جدید در حوزه فلسفههای عملی خبر داد
وی در تشریح اهداف و ضرورت فعالیت دفتر فلسفههای علوم و نظامات اجتماعی اظهار داشت: همزمانی اعلام رسمی تأسیس این دفتر با ایام عید سعید غدیر و مناسبتهایی همچون مباهله و نزول آیه ولایت، را به فال نیک گرفته و امیدواریم برکت مضاعف این کار را در پی داشته باشد و شاهد نتایج شایستهای برای این دفتر در آینده باشیم
دبیر علمی دفتر فلسفههای علوم و نظامات اجتماعی با اشاره به جایگاه علوم انسانی در اداره جامعه بشری گفت: جامعه بشری امروز بر اساس علوم مختلفی که در طول تاریخ شکل گرفته، از جمله علوم تجربی و به ویژه علوم انسانی و اجتماعی اداره میشود این علوم انسانی و اجتماعی، با توجه به فضا و فرهنگی که در آن شکل گرفتهاند، مبتنی بر مبانی فلسفی و حکمی خاص خود هستند ما در فضای انقلاب اسلامی و جمهوری اسلامی معتقدیم که جامعه باید بر اساس آموزهها و تعلیمات اسلامی اداره شود؛ بنابراین اگر بخواهیم از دستاوردهای بشری (مانند علوم تجربی) در اداره جامعه استفاده کنیم، لازمه آن این است که این دستاوردها بومیسازی شوند به بیان دقیقتر، مبانی فلسفی این علوم باید متناسب با معارف و فرهنگ اسلامی تحول پیدا کند تا بتوانیم با بهرهگیری از این علوم، نیازهای جامعه اسلامی را برآورده سازیم
نیاز به منطق مشترک عقلی برای گفتگوی برونگفتمانی
حجتالاسلام کردفیروزجایی با تأکید بر اهمیت دیپلماسی علمی و گفتگو با اندیشمندان غربی افزود: برای ورود به گفتگو با دانشمندان علوم مختلف در خارج از عالم اسلام، نیازمند یک "منطق مشترک" هستیم صرفاً استفاده از آیات و روایات(قال الباقر و قال الصادق علیهماالسلام) برای گفتگو کافی نیست؛ هرچند که مباحث نقلی در جای خود درجه احترام و لزوم آن انکارناپذیر است اما برای گفتگوی برونگفتمانی و نقد دیدگاههای رقیب در قلمروهای مختلف مانند علوم سیاسی، حقوق، اخلاق و هنر، لازم است بر اساس مبانی حکمی و عقلی که زبان مشترک پیروان ادیان مختلف و حتی مؤمنان و غیرمؤمنان است، وارد بحث شویم باید هم مبانی فلسفی این علوم را با رویکرد اسلامی خود بشناسیم و هم مبانی فلسفی و عقلی آنها را با رویکرد سکولار و غربی که در ابتدا شکل گرفت، بشناسیم تا بتوانیم آنها را مورد نقد قرار دهیم
تکمیل مسیر آغازین توسط اساتید بزرگ و احیای شاخههای مغفول فلسفی
دبیر علمی دفتر با اشاره به سابقه دیرینه فلسفه در تمدن اسلامی خاطرنشان کرد: مباحث فلسفی در سنت معرفتی گذشته ما بیشتر با رویکرد نظری انتزاعی امتداد یافت و کمتر به مباحث حکمت عملی مانند اخلاق، سیاست و تدبیر منزل پرداخته شد البته به مرور زمان شاخههای جدیدی در عرصه حکمت عملی شکل گرفت که در سنت بومی ما شاید بیسابقه یا کم سابقه باشند و لازم است به آنها هم پرداخته شود به برکت انقلاب اسلامی و احساس نیاز جدی به مباحث عملیاتی و مورد نیاز جامعه، موجب شد برخی از اساتید و حکمای پیشرو مانند مرحوم علامه طباطبایی، مرحوم شهید مطهری، آیتالله العظمی جوادی آملی و سایر اساتید گرامی، به مباحثی چون فلسفه اخلاق، فلسفه سیاسی و فلسفه حقوق ورود کنند اینها قدمهای آغازین بودند و اکنون نیاز داریم این کار را تکمیل کنیم
وی افزود: با همت مدیر محترم حوزههای علمیه، حضرت آیتالله اعرافی، و پیگیریهای معاون محترم پژوهش، حجتالاسلام والمسلمین عباسی، این حرکت آغاز شد تا به سمت احیای آن بخش از شاخههای فلسفی که امتداد اجتماعی دارد و کمتر به آنها پرداخته شده، حرکت کنیم قصد و هدف اصلی دفتر، ورود به رشتههای مغفول فلسفی مانند فلسفه اخلاق، فلسفه حقوق، فلسفه تعلیم و تربیت، فلسفه هنر و دیگر شاخههاست تا هم پاسخگوی نیازهای جامعه اسلامی باشیم و هم توانایی مقابله، نقد و همسطحشدن با مکاتب و دیدگاههای رقیب را کسب کنیم
دو محور اصلی فعالیت: پژوهش و آموزش
استاد حوزه، حجتالاسلام کرد فیروزجایی در پایان با تشریح برنامههای عملیاتی دفتر، دو قلمرو اصلی فعالیت را معرفی کرد:
۱ عرصه پژوهش: در این عرصه قصد داریم به سمت تولید متونی در زمینه فلسفههای عملی یا فلسفههای علوم و نظامات اجتماعی حرکت کنیم همچنین ممکن است نیاز به راهاندازی نشریاتی در این زمینهها باشد یا اینکه به نشریات موجود کمک کنیم تا غنیتر شوند علاوه بر این، انجام پژوهشهای نوپدید در این عرصهها، چه پژوهشهایی با جنبه تحلیلی-تولیدی و چه پژوهشهایی با جنبه ترجمه، و همچنین نقد دیدگاههای رقیب، از اولویتهای ماست
۲ عرصه آموزش: در بخش آموزش، باید به سمت طراحی رشتههایی برویم که در این زمینهها نیاز هست و خلأ وجود دارد یا هنوز درباره آنها فکر نشده و رشتهای طراحی نشده است همچنین باید به سمت طراحی کلاسهای تخصصی در این زمینهها حرکت کنیم تا درسهایی در هر یک از این رشتهها دایر شود، اساتید شناسایی گردند و برنامهریزی لازم صورت پذیرد هدف نهایی، حمایت از این کلاسها از دو جهت است: حمایت از اساتید محترم و حمایت از طلاب عزیزی که در این درسها شرکت میکنند؛ تا بتوانیم در آینده نزدیک پایههای این فعالیتها را محکم کنیم