عصر قم - اگر مشکل واشنگتن صرفاً اختلال در عبورومرور کشتی‌ها بود، منطق دیپلماسی حکم می‌کرد که کاخ سفید در ازای اعطای امتیازات اقتصادی ملموس و لغو تحریم‌ها، امنیت ترانزیت انرژی را از تهران خریداری کند.
در یادداشت‌های پیشین که برای بازترشدن نگاه تحلیلی به انتخابات آمریکا نوشته شد ثابت شد تجمع ناوگان دریایی غرب، بن‌بست دیپلماتیک و امتناع سرسختانه واشنگتن از پذیرش یک توافق متوازن با تهران را نمی‌توان صرفاً با اختلافات فنی بر سر غنی‌سازی یا حتی تنش‌های مقطعی در کشتیرانی توضیح داد. هنگامی که تجربه تاریخی چهار دهه مذاکرات نافرجام، راهبرد مهار اقتصادی ایران و جایگاه تنگه هرمز در معماری امنیتی غرب را در کنار یکدیگر قرار می‌دهیم، یک حقیقت راهبردی آشکار می‌شود: مسئله بنیادین ایالات متحده در شرایط کنونی، صرفاً «بازگشایی تنگه هرمز» نیست؛ بلکه «حذف دائمی امکان اعمال قدرت ایران بر این آبراه» است.
این تمایز ظریف، ماهیت منازعه را از یک اختلاف سیاسی متعارف به یک رویارویی تمام‌عیار ساختاری تغییر می‌دهد. اگر مشکل واشنگتن صرفاً اختلال در عبورومرور کشتی‌ها بود، منطق دیپلماسی حکم می‌کرد که کاخ سفید در ازای اعطای امتیازات اقتصادی ملموس و لغو تحریم‌ها، امنیت ترانزیت انرژی را از تهران خریداری کند. اما از نگاه استراتژیست‌های آمریکایی، حتی اگر ایران همین فردا به صورت یک‌جانبه تنگه هرمز را به روی تمامی کشتی‌ها بگشاید، معضل اصلی واشنگتن حل نخواهد شد؛ زیرا «ظرفیت ژئوپلیتیک و نظامی ایران» برای بستن یا مدیریت مجدد این گلوگاه همچنان دست‌نخورده باقی می‌ماند.
معمای برگشت‌پذیری قدرت و سناریوی «دولت فرومانده»
برخلاف امتیازات فنی در پرونده هسته‌ای — که می‌توان آن‌ها را با بتن‌ریزی در راکتورها یا خارج کردن ذخایر اورانیوم خنثی کرد — جغرافیا و اشراف سرزمینی ایران بر تنگه هرمز پدیده‌ای نیست که با امضای یک معاهده سیاسی از میان برود. ایرانِ برخوردار از توان اعمال حاکمیت بر هرمز، همواره می‌تواند از این موقعیت به عنوان «ضمانت اجرای تعهدات طرف مقابل» استفاده کند. در چنین معادله‌ای، هرگونه انتفاع اقتصادی پایدار ایران از تجارت جهانی، مستقیماً به تقویت بنیه مالی، نوسازی دفاعی و تثبیت بیشتر قدرت تهران بر این شاهراه حیاتی منجر خواهد شد.
این دقیقاً همان نقطه‌ای است که محاسبات آمریکا با بن‌بست مواجه می‌شود: چگونه می‌توان ظرفیت یک کشور را برای اعمال قدرت بر جغرافیای خودش برای همیشه از بین برد؟
پاسخ به این پرسش، خطرناک‌ترین لایه از تفکر راهبردی در اردوگاه مقابل را نمایان می‌سازد. از منظر کانون‌های تندرو در واشنگتن و به ویژه نوکر و ارباب استراتژیک آن در تل‌آویو، خنثی‌سازی دائمی اهرم جغرافیایی ایران تنها از دو مسیر امکان‌پذیر است: یا «تجزیه سرزمینی ایران»، و یا تبدیل آن به یک «دولت فرومانده» ( Failed State ). تبدیل شدن به دولت فرومانده — مشابه آنچه در لیبیِ پس از ۲۰۱۱ یا سوریه و سودان رقم خورد — لزوماً به معنای اشغال نظامی سرتاسری یا حتی تغییر رسمی شکل حکومت در تهران نیست؛ بلکه بدین معناست که ساختار سیاسی در ظاهر باقی بماند، اما دولت مرکزی به دلیل فرسایش شدید اقتصادی، بحران‌های امنیتی و شکاف‌های درونی، از توانایی دفاع از تمامیت ارضی، کنترل مرزها و اعمال حاکمیت مؤثر بر آب‌های سرزمینی خود محروم شود. از این دریچه، جنگ کنونی دیگر یک منازعه محدود بر سر تغییر رفتار نیست؛ بلکه همان‌گونه که برای ایران و اسرائیل ماهیتی «وجودی» دارد، برای ایالات متحده نیز به نبردی بر سر بقای هژمونی جهانی تبدیل شده است.
سندرم کانال سوئز ۱۹۵۶؛ واقعیت قدرت در برابر ادراک تهدید
چرا نخبگان سیاسی و نظامی آمریکا تسلط ایران بر تنگه هرمز را تهدیدی وجودی برای جایگاه جهانی خود می‌بینند؟ پاسخ در استعاره‌ای نهفته است که طی ماه‌های اخیر به کرات در ادبیات اندیشکده‌های واشنگتن تکرار می‌شود: «بحران کانال سوئز در سال ۱۹۵۶».
در اکتبر ۱۹۵۶، هنگامی که بریتانیا و فرانسه (دو ابرقدرت استعماری وقت) برای بازپس‌گیری کنترل کانال سوئز به مصر حمله کردند، با فشار مالی ایالات متحده و تهدید به سقوط ارزش پوند استرلینگ مواجه شدند و ناگزیر به عقب‌نشینی تحقیرآمیز گردیدند. آن لحظه تاریخی، در تاریخ روابط بین‌الملل به عنوان نقطه پایان رسمی امپراتوری بریتانیا و انتقال مرکز ثقل قدرت جهانی به واشنگتن ثبت شد. اکنون هراس عمیقی بر فضای تصمیم‌گیری آمریکا سایه افکنده است که ناتوانی ناوگان دریایی این کشور در تحمیل اراده خود بر ایران در تنگه هرمز، به «لحظه سوئزِ آمریکایی» تبدیل شود؛ لحظه‌ای که در آن مشخص گردد واشنگتن دیگر قادر به تضمین امنیت حیاتی‌ترین کریدور انرژی، پتروشیمی و لجستیک جهان در برابر یک قدرت منطقه‌ای نیست.
در اینجا باید به یکی از قواعد بنیادین روان‌شناسی سیاسی که «رابرت جرویس» ( Robert Jervis )، نظریه‌پرداز برجسته روابط بین‌الملل، تحت عنوان «ادراک و سوءادراک» صورت‌بندی کرده است توجه داشت: در سیاست جهانی، «ادراک قدرت‌ها از تهدید» به اندازه «واقعیت عینی تهدید» در شکل‌دهی به رفتار آن‌ها تعیین‌کننده است. شاید در عالم واقع، تداوم قدرت ایران در تنگه هرمز به معنای فروپاشی فوری امپراتوری آمریکا نباشد؛ اما همین که نخبگان حاکم بر واشنگتن چنین ادراکی داشته باشند که عقب‌نشینی در برابر ایران آغازگر دومینوی افول هژمونی دریایی آمریکا در جهان (از خلیج فارس تا دریای چین جنوبی) خواهد بود، کافی است تا آن‌ها به هیچ توافقی که این ظرفیت راهبردی را برای ایران حفظ کند، تن ندهند.
محاسبه پکن در هرمز؛ چرا چین در زمین واشنگتن بازی نمی‌کند؟
یکی از خطاهای رایج در تحلیل بحران هرمز، این پیش‌فرض است که چون چین نزدیک به نیمی از نفت خام وارداتی خود را از خلیج فارس تأمین می‌کند، در صورت محدود شدن کشتیرانی در این تنگه، ناگزیر در کنار آمریکا و در برابر ایران خواهد ایستاد. این نگاه تک‌بعدی، منطق رقابت هژمونیک چین و آمریکا را نادیده می‌گیرد.
استراتژیست‌های پکن از اوایل دهه ۲۰۰۰ میلادی، آسیب‌پذیری بزرگ خود را در مفهومی به نام «معمای مالاگا» تعریف کرده‌اند: این هراس راهبردی که در صورت بروز جنگ بر سر تایوان، نیروی دریایی آمریکا با تکیه بر تسلط انحصاری خود بر تنگه هرمز و تنگه مالاگا، شریان انرژی چین را قطع و اقتصاد این کشور را خفه کند. بنابراین، از نگاه پکن، تنگه هرمز در نظم مطلوب آمریکایی، نه یک آبراه ، بلکه بخشی از شبکه محاصره دریایی چین است.
همین محاسبه کلان، رفتار متفاوت پکن را در جریان بحران اخیر توضیح می‌دهد. چین در شورای امنیت سازمان ملل از همراهی با قطعنامه‌های پیشنهادی غرب علیه ایران خودداری کرد، خرید نفت از تهران را استمرار بخشید و طبق گزارش‌های متعدد اطلاعاتی، از تضعیف موقعیت سنتکام در آب‌های منطقه (از خلیج فارس تا دریای سرخ و یمن) ناخرسند نبود. برای پکن، «امنیت جریان انرژی» و «شکسته شدن انحصار نظامی آمریکا بر گلوگاه‌های دریایی» دو هدف متناقض نیستند؛ چین با انسداد کامل و طولانی‌مدت تنگه مخالف است، اما از تثبیت قدرت بازدارندگی ایران که مانع از تسلط مطلق واشنگتن بر تنگه هرمز و کریدورهای رقیب می‌شود، به عنوان یک موازنه‌گر راهبردی بهره می‌برد.
از صخره‌های هرمز تا حباب وال‌استریت و بدهی‌های آمریکا
حلقه نهایی که وحشت واشنگتن از اهرم ایران را تکمیل می‌کند، پیوند مستقیم تنگه هرمز با شکنندگی مالی اقتصاد آمریکاست؛ واقعیتی که واکنش چهره‌هایی نظیر ایلان ماسک و مدیران ارشد مالی وال‌استریت به تحولات تنگه هرمز، تنها نوک کوه یخ آن را آشکار کرد.
هژمونی امروز آمریکا بیش از آنکه بر کارخانه‌های صنعتی استوار باشد، بر اعتبار بازار بدهی (اوراق قرضه خزانه‌داری) و ارزش‌گذاری شرکت‌های بزرگ فناوری در وال‌استریت تکیه دارد. در شرایطی که بدهی عمومی دولت فدرال آمریکا از مرز ۳۶ تریلیون دلار عبور کرده و هزینه سالانه پرداخت بهره این بدهی از کل بودجه نظامی پنتاگون فراتر رفته است، اقتصاد آمریکا به شدت در برابر «تورم» و «نرخ بهره بالا» آسیب‌پذیر است.
هرگونه اختلال مدیریت‌شده در تنگه هرمز، با بالا بردن قیمت انرژی، کودهای شیمیایی و هزینه بیمه کشتیرانی، مستقیماً «تورم انتظاری» را در اقتصاد جهانی شعله‌ور می‌سازد. تورم بالا، بانک مرکزی آمریکا (فدرال رزرو) را مجبور به حفظ یا افزایش نرخ بهره می‌کند؛ امری که بلافاصله به جهش بازده اوراق قرضه خزانه‌داری ( Treasury Yields )، افزایش سرسام‌آور هزینه استقراض دولت آمریکا و خطر ترکیدن حباب چند تریلیون دلاری شرکت‌های هوش مصنوعی و فناوری در بازار سهام منجر می‌شود.
در واقع، اهرم ایران در تنگه هرمز، دیگر صرفاً یک ابزار نظامی در جغرافیای غرب آسیا نیست؛ بلکه سوزنی است که در مجاورت حباب مالی و بدهی‌های ایالات متحده قرار گرفته است. همین پیوند عمیق میان امنیت هرمز و ثبات مالی وال‌استریت است که توضیح می‌دهد چرا واشنگتن این منازعه را وجودی می‌بیند، و چرا تهران هرگز نباید این سنگر استراتژیک را با وعده‌های نسیه دیپلماتیک معاوضه کند.