عصر قم - خودداری امیرالمؤمنین(ع) از برخورد نظامی و استفاده از قدرت برای به‌دست گرفتن حکومت، ناشی از ناتوانی نبود؛ بلکه حفظ اساس اسلام و جلوگیری از وقوع جنگ داخلی، در شرایط فقدان یاران و همراهی مردم، بر مطالبه حق شخصی اولویت داشت.
به گزارش خبرنگار سرویس حوزه و روحانیت خبرگزاری رسا، یکی از پرسش‌های مطرح درباره حوادث پس از رحلت پیامبر اکرم(ص)، چرایی بیعت امیرالمؤمنین(ع) با خلفای وقت و خودداری آن حضرت از به‌کارگیری قدرت برای احقاق حق خلافت است. در همین راستا، این شبهه مطرح می‌شود که اگر امیرالمؤمنین(ع) توانایی تشکیل حکومت را داشتند، چرا از این توانایی استفاده نکردند و اگر فاقد چنین قدرتی بودند، چگونه صلاحیت امامت داشتند؟ همچنین خودداری از اقدام برای بازپس‌گیری خلافت، آیا به معنای کوتاهی در انجام وظیفه امامت نیست؟
پاسخ:
در بررسی این شبهه، ابتدا باید توجه داشت که بسیاری از شبهات مطرح‌شده درباره تاریخ اسلام، از عواملی همچون جهل و ناآگاهی، غرض‌ورزی و تعصب‌های کور ناشی می‌شوند. افزون بر این، گاهی حتی شیوه طرح این شبهات نیز با روش علمی و منطقی سازگار نیست. برای بررسی مسائل تاریخی باید به منابع معتبر و دست‌اول، از جمله نهج‌البلاغه و گزارش‌های تاریخی هم‌عصر با حوادث مراجعه کرد و هر مسئله را با روش متناسب با همان دانش مورد بررسی قرار داد. همان‌گونه که مسائل ریاضی باید با روش ریاضی بررسی شوند و موضوعات فلسفی جایگاه خاص خود را دارند، مسائل تاریخی نیز باید با روش‌شناسی علم تاریخ تحلیل شوند؛ بنابراین نمی‌توان یک موضوع تاریخی را صرفاً با تحلیل‌های ذهنی و استدلال‌های غیرتاریخی ارزیابی کرد.
تفاوت میان حفظ حق و چگونگی استیفای آن
در پاسخ به این شبهه باید میان دو مسئله تفکیک قائل شد: نخست، اصل حقی که از امیرالمؤمنین(ع) گرفته شد و دوم، چگونگی استیفای این حق در شرایط خاص پس از رحلت پیامبر اکرم(ص). تردیدی نیست که حق امامت و خلافت از آن حضرت بود؛ اما مسئله اساسی این است که آیا مطالبه این حق، در هر شرایطی بر حفظ اساس اسلام اولویت داشت؟
اگر شرایط به‌گونه‌ای باشد که میان احقاق حق شخصی و حفظ اصل اسلام تعارض ایجاد شود، کدام‌یک باید در اولویت قرار گیرد؟ امیرالمؤمنین(ع) در چنین شرایطی با صبر و تحمل، از اقداماتی که می‌توانست به نابودی اساس اسلام منجر شود، خودداری کردند. تعبیر آن حضرت در خطبه سوم نهج‌البلاغه، یعنی «فَصَبَرْتُ وَفِی الْعَیْنِ قَذًى وَفِی الْحَلْقِ شَجًا»، بیانگر همین وضعیت دشوار است؛ شرایطی که حضرت ناچار شدند با وجود تضییع حق خود، برای حفظ اسلام صبر کنند.
پس از رحلت پیامبر اکرم(ص)، بخش‌های گسترده‌ای از سرزمین‌های اسلامی دچار ارتداد و آشوب شده بود و تنها مدینه از مراکز اصلی باقی‌مانده جامعه اسلامی به شمار می‌رفت. در چنین فضایی، درگیری داخلی در مدینه می‌توانست به تضعیف یا نابودی اساس اسلام منجر شود. بر اساس گزارش‌های تاریخی مورد استناد، گروه‌هایی از پیش بر جلوگیری از به‌دست گرفتن حکومت از سوی امیرالمؤمنین(ع) توافق کرده بودند و حاضر نبودند به‌آسانی از موضع خود عقب‌نشینی کنند. ازاین‌رو، مطالبه حق خلافت از طریق برخورد نظامی می‌توانست جامعه نوپای اسلامی را در معرض جنگ داخلی قرار دهد.
بنابراین، حتی اگر فرض شود که امیرالمؤمنین(ع) بیعت کرده‌اند، باید شرایط و انگیزه این اقدام را نیز در نظر گرفت. البته بر اساس گزارش‌های تاریخی شیعه، بیعت آن حضرت با اجبار همراه بود و ایشان را به مسجد بردند و برای بیعت تحت فشار قرار دادند. بااین‌حال، حتی با فرض وقوع بیعت، نمی‌توان این اقدام را به معنای صرف‌نظر کردن از حق امامت یا تأیید آنچه رخ داده است دانست؛ بلکه باید آن را در چارچوب اولویت حفظ اسلام و جلوگیری از فروپاشی جامعه اسلامی تحلیل کرد.
نقش مردم در تحقق حکومت و اعمال قدرت امام
نکته دیگری که در پاسخ به شبهه باید مورد توجه قرار گیرد، تفاوت میان برخورداری از صلاحیت امامت و فراهم بودن شرایط اجتماعی برای تشکیل حکومت است. حکومت دارای سه رکن اساسی حاکم، مردم و قانون است. وجود حاکم به‌تنهایی برای تحقق حکومت کافی نیست؛ زیرا حاکم برای اداره جامعه به همراهی و پشتیبانی مردم نیاز دارد.
امیرالمؤمنین(ع) برای تشکیل حکومت به یاران وفادار و همراه نیاز داشتند. در گزارش‌های تاریخی آمده است که آن حضرت به همراه حضرت زهرا(س) و امام حسن و امام حسین(ع) به خانه مهاجران و انصار مراجعه می‌کردند و آنان را به حمایت و همراهی دعوت می‌کردند. برخی از افراد وعده همکاری می‌دادند، اما هنگام عمل در محل مقرر حاضر نمی‌شدند و تنها شمار اندکی به این دعوت پاسخ می‌گفتند. بر اساس برخی نقل‌ها، حضرت برای اقدام به تشکیل حکومت به تعداد مشخصی از یاران وفادار نیاز داشتند؛ اما این همراهی فراهم نشد.
این مسئله اختصاص به امیرالمؤمنین(ع) ندارد؛ بلکه سیره دیگر امامان(ع) نیز نشان می‌دهد که تشکیل حکومت و قیام اجتماعی، به وجود نیروهای همراه و حمایت مردم وابسته است. برای نمونه، امام صادق(ع) نیز در شرایطی که یاران و پشتیبانی لازم فراهم نبود، امکان قیام و تشکیل حکومت را نداشتند. بنابراین، نداشتن همراهی کافی از سوی مردم را نباید با فقدان صلاحیت امامت یا ناتوانی امام یکسان دانست.
امیرالمؤمنین(ع) در خطبه سوم نهج‌البلاغه، پس از اشاره به شرایط دشوار آن دوران، می‌فرمایند: «أَمَا وَ اَللَّهِ لَوْ لاَ حُضُورُ اَلْحَاضِرِ وَ قِیَامُ اَلْحُجَّهِ بِوُجُودِ اَلنَّاصِرِ وَ مَا أَخَذَ اَللَّهُ عَلَى اَلْعُلَمَاءِ أَنْ لاَ یُقَارُّوا عَلَى کِظَّهِ ظَالِمٍ وَ لاَ سَغَبِ مَظْلُومٍ لَأَلْقَیْتُ حَبْلَهَا عَلَى غَارِبِهَا وَ لَسَقَیْتُ آخِرَهَا بِکَأْسِ أَوَّلِهَا». این بیان نشان می‌دهد که حضور مردم و فراهم شدن یاور، در کنار تعهد الهی عالمان برای ایستادگی در برابر ظلم و حمایت از مظلوم، در پذیرش مسئولیت حکومت نقش اساسی دارد.
بر این اساس، هنگامی که مردم در صحنه حاضر شوند و یاور کافی فراهم باشد، پذیرش مسئولیت حکومت برای امام تکلیف خواهد بود؛ اما در نبود چنین شرایطی، نمی‌توان انتظار داشت که امام صرفاً با تکیه بر قدرت شخصی یا توانایی‌های ویژه خود، جامعه را به هر قیمتی به پذیرش حکومت وادار کند.
تفاوت قدرت امام با توانایی تشکیل حکومت
بخش دیگری از شبهه بر این فرض استوار است که امام باید از قدرت کافی برای به‌دست گرفتن حکومت برخوردار باشد و اگر از این قدرت استفاده نکند، صلاحیت امامت نخواهد داشت. این استدلال ناشی از خلط میان انواع قدرت و شرایط تحقق حکومت است.
امیرالمؤمنین(ع) از نظر توانایی نظامی و جسمانی، شخصیتی بی‌نظیر بودند. همان حضرتی که در جنگ‌ها دلاوری‌های فراوان از خود نشان دادند و در نبرد خیبر درِ قلعه را از جای کندند، در برابر تهدیدهای دشمنان نیز از قدرت و شجاعت خود سخن می‌گفتند. بنابراین، مسئله این نبود که آن حضرت توانایی دفاع از خود یا مقابله با دشمن را نداشتند؛ بلکه مسئله این بود که استفاده از این توانایی در آن شرایط چه پیامدهایی برای اسلام و جامعه اسلامی به دنبال داشت.
در کنار قدرت ظاهری، امامان(ع) از قدرت معنوی و ولایت تکوینی نیز برخوردارند؛ اما برخورداری از چنین قدرتی به معنای استفاده از آن برای تحقق خواسته‌های شخصی یا رسیدن به حکومت به هر قیمتی نیست. اراده و مشیت اهل‌بیت(ع) در چارچوب رضایت الهی قرار دارد و آنان هیچ‌گاه بر اساس خواسته‌های شخصی تصمیم نمی‌گیرند. ازاین‌رو، اگر استفاده از قدرت به نابودی انسان‌های بی‌گناه یا از بین رفتن اساس دین منجر شود، چنین اقدامی با حکمت و رضایت الهی سازگار نخواهد بود.
در همین زمینه، در برخی روایات شیعه به قدرت و جایگاه معنوی حضرت زهرا(س) اشاره شده است؛ از جمله روایتی در کتاب کافی که در آن، حضرت زهرا(س) از امکان نفرین و نزول عذاب سخن می‌گویند، اما به دلیل پیامدهای آن برای افراد بی‌گناه از چنین اقدامی خودداری می‌کنند. همچنین در نقل‌هایی آمده است که پس از برخی حوادث، امیرالمؤمنین(ع) از سلمان خواستند مانع از آن شود که حضرت زهرا(س) دست به نفرین بردارند. این گزارش‌ها نشان می‌دهد که برخورداری از قدرت، لزوماً به معنای استفاده از آن در هر شرایطی نیست؛ بلکه مصلحت الهی و پیامدهای اقدام نیز باید در نظر گرفته شود.
شرایط امامت و پاسخ به ادعای خیانت
در پایان باید به این نکته توجه کرد که صلاحیت امامت با برخورداری از قدرت جسمانی، ثروت یا امکانات مادی سنجیده نمی‌شود. اگر قرار باشد قدرت بدنی شرط امامت باشد، باید هر فردی که توانایی جسمانی بیشتری دارد، از صلاحیت بالاتری برای رهبری برخوردار باشد؛ درحالی‌که چنین برداشتی منطقی نیست. همان‌گونه که قدرت جسمانی شرط مرجعیت دینی یا ریاست‌جمهوری نیست، نمی‌توان آن را معیار صلاحیت امامت دانست.
دو ویژگی اساسی امام، علم الهی و عصمت است؛ ویژگی‌هایی که امکان هدایت صحیح جامعه و مصونیت از خطا و گناه را فراهم می‌کند. بنابراین، فقدان امکانات و همراهی اجتماعی برای تشکیل حکومت، به معنای فقدان صلاحیت امامت نیست.
همچنین استفاده نکردن از قدرت برای دستیابی به حکومت، در شرایطی که این اقدام به نابودی دین منجر شود، نه‌تنها خیانت نیست، بلکه اقدامی در راستای حفظ دین و انجام وظیفه الهی است. امیرالمؤمنین(ع) از حق خود چشم‌پوشی نکردند، بلکه در شرایطی که میان مطالبه آن حق و حفظ اساس اسلام تعارض وجود داشت، حفظ اسلام را در اولویت قرار دادند.
ازاین‌رو، برای ارزیابی رفتار امیرالمؤمنین(ع) پس از رحلت پیامبر اکرم(ص)، باید شرایط تاریخی آن دوران، میزان همراهی مردم، پیامدهای احتمالی درگیری داخلی و مبانی اعتقادی امامت را در کنار یکدیگر بررسی کرد. جدا کردن این عوامل از یکدیگر و داوری درباره حوادث تاریخی بر اساس پیش‌فرض‌های ذهنی، نمی‌تواند تصویری دقیق و منصفانه از سیره آن حضرت ارائه دهد.
برگفته از پادکست ویژه فاطمیه؛ بر مدار فاطمه(ع)
نویسنده: علی رشیدیان