عصر قم - حجت‌الاسلام خان‌محمدی، با بررسی اصول و هنجارهای گفت‌وگوی مطلوب در اندیشه امام رضا(ع)، بر ظرفیت آموزه‌های رضوی برای تبیین الگوی گفت‌وگوی عقلانی، برابر و مبتنی بر کرامت انسانی تأکید کرد.
به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی اجتماعی خبرگزاری رسا، حجت‌الاسلام کریم خان‌محمدی، عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع)، در سخنانی با موضوع بررسی اصول و هنجارهای گفت‌وگوی مطلوب بر اساس اندیشه امام رضا(ع)، به تبیین نسبت میان عقل، ارتباط، فرهنگ و گفت‌وگو پرداخت و اظهار داشت: انسان به عنوان «حیوان ناطق» شناخته می‌شود و یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های انسانی، توانایی برقراری ارتباط و گفت‌وگو است؛ از این رو، عقل و ارتباط را نمی‌توان از شکل‌گیری فرهنگ و حیات اجتماعی انسان جدا دانست .
وی با اشاره به استفاده از اندیشه یورگن هابرماس و مفهوم «حوزه عمومی» به عنوان چارچوب مفهومی این بحث افزود: هابرماس در بررسی تحولات حوزه عمومی، به شکل‌گیری فضاهایی مانند قهوه‌خانه‌ها و سالن‌های گفت‌وگو در اروپا اشاره می‌کند که افراد در آن‌ها فارغ از برخی تمایزات اجتماعی درباره مسائل عمومی به گفت‌وگو و تبادل نظر می‌پرداختند. در جامعه ایرانی نیز می‌توان نمونه‌هایی از فضاهای جمعی و گفت‌وگویی مانند «گعده» را مشاهده کرد .
گفت‌وگوی عقلانی و نقادانه
عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع) نخستین ویژگی گفت‌وگوی مطلوب را عقلانی و نقادانه بودن آن دانست و گفت: در گفت‌وگوی مطلوب، افراد باید بتوانند درباره دیدگاه‌های یکدیگر پرسش کنند، استدلال بخواهند و سخن را بر اساس دلیل ارزیابی کنند .
حجت‌الاسلام محمدی با اشاره به جایگاه عقل در اندیشه امام رضا(ع) خاطرنشان کرد: در روایتی از امام رضا(ع) آمده است: «فَمَنْ حُجَّتِی عَلَى الْخَلْقِ الْیَوْمَ؟ فَقَالَ: الْعَقْلُ»؛ این روایت نشان می‌دهد که عقل در فرآیند فهم و تشخیص جایگاه مهمی دارد و می‌تواند مبنای گفت‌وگو و احتجاج قرار گیرد .
وی همچنین با اشاره به روایت «رَحِمَ اللَّهُ عَبْداً أَحْیَا أَمْرَنَا» و روایات مرتبط با انتقال معارف اهل‌بیت(ع) بیان کرد: گفت‌وگو و انتقال سخن اهل‌بیت(ع) هنگامی می‌تواند اثرگذار باشد که همراه با فهم، تبیین و ارائه محاسن کلام آنان باشد .
برابری افراد در عرصه گفت‌وگو
این استاد دانشگاه دومین مؤلفه گفت‌وگوی مطلوب را برابری مشارکت‌کنندگان دانست و اظهار داشت: در یک گفت‌وگوی مطلوب، نباید تمایزات اجتماعی، اقتصادی و موقعیتی موجب شود که سخن یک فرد صرفاً به دلیل جایگاه اجتماعی او بر سخن دیگران غلبه پیدا کند .
وی افزود: در سیره امام رضا(ع) نمونه‌هایی از رعایت این اصل مشاهده می‌شود؛ از جمله گزارش‌هایی که نشان می‌دهد ایشان با افراد دارای موقعیت‌های مختلف اجتماعی معاشرت داشتند و در تعامل با مردم، کرامت انسانی آنان را مورد توجه قرار می‌دادند .
حجت‌الاسلام خان‌محمدی با اشاره به برخی روایات درباره رفتار امام رضا(ع) با افراد فقیر و نیز روایاتی با مضمون «العباد واحده» تصریح کرد: این موارد می‌تواند از منظر ارتباطی مورد بررسی قرار گیرد و نشان دهد که شأن و منزلت انسانی نباید مانع برقراری ارتباط و گفت‌وگوی برابر شود .
تفکیک حوزه عمومی و خصوصی
عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع) در ادامه به ضرورت تفکیک حوزه عمومی و خصوصی اشاره کرد و گفت: یکی از نکات مهم در بحث حوزه عمومی، رعایت حریم خصوصی افراد است. قرار گرفتن یک موضوع در معرض گفت‌وگوی عمومی نباید به معنای نادیده گرفتن حریم خصوصی اشخاص باشد .
وی با اشاره به آموزه‌های اسلامی درباره «کتمان سر» و پرهیز از آشکار کردن عیوب و گناهان افراد افزود: در روایات، بر حفظ اسرار و نپرداختن به عیوب اشخاص تأکید شده است و این مسئله را می‌توان یکی از مؤلفه‌های مهم اخلاق ارتباطی دانست .
حجت‌الاسلام خان‌محمدی با اشاره به برخی روایات مربوط به اعتراف به گناه و نیز داستانی که درباره رفتار عمر در جریان گشت شبانه و ورود به حریم خصوصی افراد نقل شده است، خاطرنشان کرد: حتی در مواجهه با مسائل اجتماعی نیز نمی‌توان حریم خصوصی انسان‌ها را نادیده گرفت .
گفت‌وگو و شکل‌گیری افکار عمومی
وی در ادامه با اشاره به یکی دیگر از مؤلفه‌های حوزه عمومی اظهار داشت: گفت‌وگو می‌تواند بر شکل‌گیری افکار عمومی اثرگذار باشد، اما این امر به معنای آن نیست که گفت‌وگوی عمومی مستقیماً جایگزین سازوکارهای قانونی و اداری تصمیم‌گیری شود .
این استاد دانشگاه افزود: در نظریه حوزه عمومی، میان شکل‌گیری افکار عمومی و فرآیند رسمی تصمیم‌گیری تفاوت وجود دارد و گفت‌وگو می‌تواند زمینه شکل‌گیری آگاهی و افکار عمومی را فراهم کند .
«همگان‌پذیری» استدلال‌ها
حجت‌الاسلام خان‌محمدی یکی دیگر از ویژگی‌های گفت‌وگوی مطلوب را قابلیت فهم و پذیرش عمومی استدلال‌ها دانست و گفت: در گفت‌وگو باید تلاش شود استدلال‌ها به گونه‌ای ارائه شوند که برای مخاطبان مختلف قابل فهم و ارزیابی باشند و صرفاً بر پیش‌فرض‌های خاص یک گروه تکیه نکنند .
وی ادامه داد: در این زمینه نیز می‌توان بخشی از مناظرات و گفت‌وگوهای امام رضا(ع) با پیروان ادیان و مکاتب مختلف را مورد بررسی قرار داد؛ چراکه در این گفت‌وگوها، امام(ع) متناسب با مبانی و ادبیات مخاطب با او وارد بحث می‌شدند .
ظرفیت سیره رضوی برای گفت‌وگوی اجتماعی
عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع) با بیان اینکه هدف این پژوهش، تطبیق برخی مؤلفه‌های حوزه عمومی با اندیشه و سیره امام رضا(ع) است، تصریح کرد: نتیجه این بررسی نشان می‌دهد که برخی از اصولی که در نظریه گفت‌وگوی مطلوب و حوزه عمومی مطرح شده‌اند، در آموزه‌ها و سیره امام رضا(ع) نیز قابل پیگیری هستند .
وی افزود: این مسئله به معنای یکسان دانستن مبانی فکری هابرماس با مبانی اسلامی نیست؛ چراکه میان مبانی نظریه انتقادی و مبانی اسلامی تفاوت‌های بنیادینی وجود دارد. با این حال، می‌توان برخی اصول و هنجارهای ارتباطی را به صورت مستقل بررسی کرد و نمونه‌های آن را در منابع اسلامی و سیره اهل‌بیت(ع) مورد مطالعه قرار داد .
حجت‌الاسلام خان‌محمدی با اشاره به مباحث هابرماس درباره جامعه سکولار و پساسکولار گفت: باید میان «سکولار» و «سکولاریست» نیز تفکیک قائل شد و در بررسی اندیشه هابرماس، تحولات فکری او و مباحثی مانند جامعه پساسکولار را در نظر گرفت .
وی تأکید کرد: صرفاً دینی بودن یک جامعه به معنای تحقق گفت‌وگوی مطلوب نیست؛ بلکه باید به مؤلفه‌هایی مانند عقلانیت، کرامت انسان، حقیقت‌جویی و مبانی توحیدی توجه داشت .
ضرورت بررسی مستقل روایات و منابع
عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع) در پایان با تأکید بر ضرورت بررسی دقیق منابع گفت: در ادامه این پژوهش باید هر یک از مؤلفه‌های گفت‌وگوی مطلوب به صورت مستقل در روایات و منابع مورد بررسی قرار گیرد و در این فرآیند، اعتبار منابع و سند روایات نیز مورد توجه باشد .
وی خاطرنشان کرد: نباید بیش از آنچه متن روایت یا گزارش تاریخی اقتضا می‌کند، از آن نتیجه‌گیری کرد؛ بنابراین، رعایت امانت در نقل منابع و پرهیز از تفسیرهای افراطی، از الزامات چنین پژوهشی است .