فرهنگ، رکن مهم دیپلماسی و ابزار اثرگذاری بر افکار عمومی جهان است

عصر قم - حجت‌الاسلام یوسف‌زاده، با تأکید بر نقش تعیین‌کننده فرهنگ در مواجهه با دشمن و مدیریت تعامل با جهان، گفت: بسیاری از کشورها با استفاده از ابزارهایی مانند زبان، سینما، هنر، آموزش و مؤسسات فرهنگی، دیپلماسی فرهنگی خود را دنبال می‌کنند، اما جمهوری اسلامی ایران برای استفاده هماهنگ و مؤثر از ظرفیت‌های فرهنگی خود نیازمند توجه بیشتر به این حوزه است.

به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی اجتماعی خبرگزاری رسا، حجت‌الاسلام حسن یوسف‌زاده، استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع)، با اشاره به اهمیت فرهنگ در مواجهه با تهدیدهای فرهنگی و شناختی، اظهار داشت: فرهنگ و صف‌آرایی فرهنگی در مقابل دشمن مسئله کوچکی نیست و هرکس در این مسیر متحمل زحمت شود، در حقیقت برای یک مسئله اساسی و تعیین‌کننده تلاش کرده است .
وی افزود: نقش فرهنگ، نقشی تعیین‌کننده و اساسی است و باید نسبت به دفاع از فرهنگ و تقویت ظرفیت‌های فرهنگی توجه جدی داشت .
فضای مجازی؛ عرصه مهم مواجهه فرهنگی
حجت‌الاسلام یوسف‌زاده با اشاره به برخی مباحث مطرح‌شده درباره دغدغه‌های فرهنگی، اظهار داشت: در مباحث مربوط به فضای مجازی و فرهنگ جامعه، نکات قابل توجهی مطرح شده و حتی از فضای مجازی به‌عنوان «قتلگاه جوانان» یاد شده است که نشان‌دهنده اهمیت و حساسیت این عرصه است .
وی در ادامه با بیان اینکه دیپلماسی، فن مدیریت تعامل با جهان است، افزود: هر کشوری که این فن را بهتر بشناسد و سازوکارهای آن را دقیق‌تر به کار بگیرد، می‌تواند مدیریت مؤثرتری در تعاملات بین‌المللی داشته باشد .
استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع) با اشاره به تحول مفهوم دیپلماسی تصریح کرد: در ابتدا دیپلماسی بیشتر در حوزه‌های سیاسی، اقتصادی و امنیتی مورد توجه بود، اما به مرور فرهنگ نیز به‌عنوان رکن مهم دیگری در این عرصه مطرح شد و امروز نمی‌توان سیاست خارجی را بدون توجه به ظرفیت‌های فرهنگی بررسی کرد .
وی ادامه داد: دیپلماسی فرهنگی در واقع به‌کارگیری قدرت نرم و اعمال آن از طریق ابزارهای فرهنگی است و می‌تواند بخشی از مدیریت تعامل با جهان را برعهده داشته باشد .
کشورهای مختلف و استفاده از ظرفیت‌های فرهنگی
حجت‌الاسلام یوسف‌زاده با اشاره به تجربه کشورهای مختلف در زمینه دیپلماسی فرهنگی گفت: کشورهایی مانند آمریکا، ژاپن، انگلستان، اسپانیا، فرانسه، آلمان و ترکیه، هرکدام متناسب با ظرفیت‌های خود، ابزارهایی را برای دیپلماسی فرهنگی انتخاب کرده و در خارج از مرزهای خود به کار گرفته‌اند .
وی با بیان اینکه برخی کشورهای عربی نیز از ظرفیت‌های خاص خود استفاده می‌کنند، افزود: برای نمونه، عربستان از ظرفیت مکه و مدینه و برخی کشورهای دیگر از سینما و دیگر ابزارهای فرهنگی استفاده می‌کنند؛ در کشورهای آسیای مرکزی مانند قزاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان، ازبکستان و ترکمنستان نیز مؤلفه‌های فرهنگی در تعاملات خارجی مورد توجه قرار گرفته است .
آمریکا و استفاده گسترده از قدرت نرم
استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع) با اشاره به ساختارهای فرهنگی آمریکا خاطرنشان کرد: آمریکا از مجموعه‌های مختلف فرهنگی، هنری و رسانه‌ای برای حضور و اثرگذاری در کشورهای دیگر استفاده می‌کند و هالیوود، سینما و نهادهای فرهنگی از جمله ابزارهای مهم این کشور در دیپلماسی فرهنگی هستند .
وی افزود: برخی نهادهای آمریکایی برای اجرای برنامه‌های فرهنگی در کشورهای مختلف بودجه‌های قابل توجهی اختصاص می‌دهند و حتی برای برگزاری برنامه‌هایی با حضور تعداد محدودی از افراد، هزینه‌های بسیار بالایی صرف می‌شود .
حجت‌الاسلام یوسف‌زاده تأکید کرد: مقایسه این ظرفیت‌ها با امکانات برخی نهادهای فرهنگی ما نشان می‌دهد که از نظر بودجه و امکانات، فاصله قابل توجهی وجود دارد و باید به مسئله ظرفیت‌سازی و حمایت از فعالیت‌های فرهنگی توجه بیشتری شود .
وی سینما را یکی از ابزارهای مهم قدرت نرم دانست و گفت: سینما می‌تواند در تغییر نگرش‌ها و سبک زندگی جوامع اثرگذار باشد و حتی درباره نقش سینما در تحولات سیاسی و اجتماعی کشورهایی مانند شوروی نیز بحث‌هایی مطرح شده است .
استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع) ادامه داد: موضوعاتی مانند گسترش فروشگاه‌ها و برندهای بین‌المللی نیز در ادبیات مربوط به جهانی‌شدن و نفوذ فرهنگی مورد توجه قرار گرفته است؛ به‌گونه‌ای که برخی نویسندگان از اصطلاح «مک‌دونالدی‌شدن» برای توضیح بخشی از این روند استفاده کرده‌اند .
حجت‌الاسلام یوسف‌زاده با اشاره به موضوع ازدواج‌های میان‌فرهنگی اظهار داشت: در برخی مطالعات، روابط میان زنان و مردان جوامع مختلف و تأثیر تفاوت‌های فرهنگی بر ازدواج، خانواده، فرزندآوری، استقلال و سبک زندگی بررسی شده است .
وی افزود: در این مطالعات، حتی برداشت زنان برخی جوامع از آزادی، خانواده و سبک زندگی در جوامع غربی نیز مورد توجه قرار گرفته و نشان داده شده است که انتقال الگوهای فرهنگی می‌تواند از مسیر روابط خانوادگی و اجتماعی نیز صورت گیرد .
فرهنگ؛ مبنای دیپلماسی
استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع) با تأکید بر جایگاه فرهنگ در سیاست خارجی گفت: نکته قابل توجه این است که برخی از سیاست‌گذاران غربی فرهنگ را مبنای دیپلماسی می‌دانند و نگاه به فرهنگ را نمی‌توان به یک موضوع حاشیه‌ای محدود کرد .
وی افزود: همان‌گونه که انقلاب سیاسی و انقلاب صنعتی توانستند تحولات بزرگی ایجاد کنند، فرهنگ نیز می‌تواند در ابعاد اقتصادی، اجتماعی و سیاسی اثرگذار باشد .
حجت‌الاسلام یوسف‌زاده در ادامه به تجربه چین اشاره کرد و گفت: مؤسسات کنفوسیوس یکی از نمونه‌های قابل توجه در دیپلماسی فرهنگی هستند که با آموزش زبان و معرفی فرهنگ چین در کشورهای مختلف فعالیت می‌کنند .
وی ادامه داد: این مؤسسات در کنار آموزش زبان، در حوزه‌هایی مانند موسیقی، ترجمه و برنامه‌های فرهنگی نیز فعال هستند و به توسعه تعاملات چین با کشورهای مختلف کمک می‌کنند .
استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع) با اشاره به تجربه ژاپن خاطرنشان کرد: بنیاد ژاپن در سال ۱۹۷۲ تأسیس شد و در حوزه‌هایی مانند مبادلات فرهنگی، هنر، موزه‌های فرهنگی، آموزش زبان ژاپنی و ژاپن‌شناسی فعالیت دارد .
وی درباره تجربه آلمان نیز گفت: مؤسسه گوته از نهادهای شناخته‌شده فرهنگی آلمان است که با هدف ارائه تصویری جامع از آلمان و توسعه همکاری و شناخت متقابل با دیگر کشورها فعالیت می‌کند .
حجت‌الاسلام یوسف‌زاده همچنین به تجربه انگلستان اشاره کرد و افزود: شورای بریتانیا نیز از نهادهای باسابقه این کشور در حوزه روابط فرهنگی است که با هدف گسترش روابط و تعاملات فرهنگی با سایر کشورها فعالیت می‌کند .
زبان؛ ابزار مهم دیپلماسی فرهنگی اسپانیا و فرانسه
وی با اشاره به تجربه اسپانیا اظهار داشت: این کشور توانسته است از زبان اسپانیایی به‌عنوان یکی از عناصر مهم دیپلماسی فرهنگی استفاده کند و با توجه به گستردگی این زبان در کشورهای مختلف، ظرفیت قابل توجهی برای معرفی فرهنگ خود ایجاد کرده است .
استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع) درباره فرانسه نیز گفت: مؤسسه آلیانس فرانسز از مجموعه‌های شناخته‌شده فرانسه در زمینه گسترش زبان و فرهنگ این کشور است که در کشورهای مختلف شعبه دارد و آموزش زبان فرانسه و ایجاد شناخت نسبت به فرهنگ این کشور را دنبال می‌کند .
ظرفیت‌های جمهوری اسلامی ایران در دیپلماسی فرهنگی
حجت‌الاسلام یوسف‌زاده با اشاره به تجربه جمهوری اسلامی ایران در این زمینه تصریح کرد: ایران نیز از سال ۱۳۵۳ ساختارهای مرتبط با ارتباطات فرهنگی را ایجاد کرده و سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی در خارج از کشور، رایزنی‌های فرهنگی را مدیریت می‌کند .
وی افزود: این مجموعه‌ها در حوزه‌هایی مانند آموزش زبان، موسیقی، سینما و فعالیت‌های فرهنگی حضور دارند و می‌توانند در معرفی اسلام ناب، آشنایی با منطق انقلاب اسلامی و ایجاد علاقه‌مندی نسبت به فرهنگ و اندیشه اسلامی نقش داشته باشند .
استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع) ادامه داد: در کنار سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مجموعه‌هایی مانند جامعه‌المصطفی(ص) نیز در حوزه آموزش معارف فعالیت دارند و هرکدام بخشی از ظرفیت فرهنگی کشور را در خارج از مرزها نمایندگی می‌کنند .
وی یکی از مباحث مهم در بررسی دیپلماسی فرهنگی را آسیب‌شناسی ساختارهای موجود دانست و اظهار داشت: یکی از بخش‌های قابل توجه در این زمینه، بررسی ساختار سازمان فرهنگ و ارتباطات و مجموعه نهادهایی است که در حوزه دیپلماسی فرهنگی فعالیت می‌کنند .
حجت‌الاسلام یوسف‌زاده خاطرنشان کرد: تعدد نهادهای فعال در این عرصه، ضرورت هماهنگی و تقسیم کار میان آنها را بیشتر می‌کند و اگر این ظرفیت‌ها به شکل هماهنگ مورد استفاده قرار نگیرند، بخشی از توان فرهنگی کشور بلااستفاده خواهد ماند .
وی با اشاره به ظرفیت‌های کمتر مورد توجه مانند ورزش زورخانه‌ای افزود: حتی ظرفیت‌هایی مانند ورزش زورخانه‌ای نیز می‌تواند برای ایجاد شناخت و علاقه‌مندی نسبت به ایران مورد استفاده قرار گیرد .
استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع) در پایان تأکید کرد: جمهوری اسلامی ایران ظرفیت‌های فرهنگی متعددی برای معرفی ایران، فرهنگ اسلامی و منطق انقلاب اسلامی دارد و مسئله مهم، شناخت دقیق این ظرفیت‌ها، هماهنگی میان نهادهای فعال و استفاده مؤثر از ابزارهای فرهنگی در خارج از کشور است .