عصر قم - عضو هیئت علمی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی با بررسی مفاهیم صلح، سازش و مقاومت در لایههای مختلف وجود انسان، گفت: هیچیک از این مفاهیم بهصورت مطلق مطلوب نیستند و اعتبار هرکدام به نسبت آن با عدالت، کرامت انسانی و حقوق اساسی بستگی دارد.
به گزارش خبرنگار سرویس سیاسی خبرگزاری رسا ، حجتالاسلام مهدی امیدی، عضو هیئت علمی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، در نشست علمی «از دفاع مقدس تا مقاومت جهانی» با موضوع «مبانی نظری مقاومت و سازش»، به بررسی مفاهیم مقاومت، سازش و صلح و نسبت آنها با لایههای مختلف وجود انسان پرداخت و تأکید کرد: برای فهم دقیق مقاومت، سازش و صلح باید این مفاهیم را در نسبت با ساختار وجودی انسان، عقلانیت، فطرت، اخلاق، هویت و مناسبات اجتماعی بررسی کرد.
وی با اشاره به اینکه زندگی اجتماعی عرصه شکلگیری مناسبات و تعاملات مختلف است، اظهار داشت: در زندگی اجتماعی، تعامل، تزاحم، تعارض منافع، تسالم و حتی تنازع شکل میگیرد و مقاومت در چنین عرصهای نوعی واکنش در برابر کنش یا پاسخی به تهاجم است.
عضو هیئت علمی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، مقاومت را به معنای پایداری و ایستادگی در راه هدف مشروع تا دستیابی به حق و استیفای کامل آن دانست و افزود: در نقطه مقابل مقاومت، مفاهیمی همچون استسلام، به معنای گردن نهادن و تسلیم شدن، و همچنین مماشات از روی ترس قرار میگیرند.
این استاد فلسفه سیاسی با بیان اینکه مقاومت با مفاهیمی مانند جهاد، دفاع، استقامت و قتال قرابت دارد، تصریح کرد: مقاومت میتواند صورتهای متفاوتی داشته باشد؛ یک صورت آن مقابله فیزیکی و عملی است و صورت دیگر مبارزهای سلبی است.
وی در ادامه به تبیین مفهوم سازش پرداخت و گفت: سازش به معنای کوتاه آمدن یک طرف یا دو طرف درگیری برای رسیدن به یک توافق مشترک است؛ به این معنا که یک طرف یا هر دو طرف برای دستیابی به توافق، از بخشی از هدف اولیه خود کوتاه بیایند.
عضو هیئت علمی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی با تفکیک صلح از سازش و مقاومت بیان کرد: صلح یک وضعیت پایه است؛ یعنی هنگامی که تعارضی وجود ندارد یا سازوکارهایی برای رفع آسان تعارض وجود دارد، صلح برقرار است. اما سازش و مقاومت عموماً در یک وضعیت ثانویه و در فرض بروز تعارض مطرح میشوند.
وی ادامه داد: سازش و مقاومت هر دو میتوانند بهعنوان راهبردهایی برای خروج از تعارض مطرح شوند. البته سازش الزاماً همیشه در شرایط تعارض رخ نمیدهد؛ برای مثال، گاهی فرد برای تسهیل انجام کاری از بخشی از هدف خود صرفنظر میکند تا امور پیش برود. همچنین مقاومت نیز همیشه در شرایط تقابل و تعارض نیست؛ برای نمونه، انسان ممکن است برای انجام فرایض الهی یا در مسیر صبر و استقامت، مقاومت کند، بدون آنکه با یک تعارض اجتماعی مواجه باشد.
حجت الاسلام امیدی با تأکید بر اینکه هیچیک از مفاهیم صلح، سازش و مقاومت را نمیتوان بهصورت مطلق مطلوب دانست، اظهار داشت: صلح هنگامی مطلوب است که پایدار و عادلانه باشد. صلح گذرا و ناپایدار یا صلحی که عادلانه نباشد و به شکل ظالمانه و تحمیلی برقرار شود، مطلوب نیست. سازش نیز زمانی قابل پذیرش است که همراه با حفظ کرامت انسانی و حقوق اساسی باشد؛ اما اگر سازش به ضدیت با کرامت انسانی، تضییع حقوق اساسی یا از دست رفتن حق منجر شود، قابل پذیرش نیست.
این استاد دانشگاه در خصوص مقاومت نیز گفت: مقاومت زمانی مطلوب است که برای دستیابی به هدفی مشروع و با استفاده از ابزار مشروع صورت گیرد.
ریشههای مقاومت و سازش در ساختار وجودی انسان
حجت الاسلام امیدی فرضیه اصلی خود را این دانست که هر سه مؤلفه صلح، سازش و مقاومت در ساختار درونی انسان ریشه دارند و توضیح داد: شاکله وجودی انسان بهگونهای است که میتواند هر سه این مفاهیم را پوشش دهد.
وی با اشاره به لایه طبیعی وجود انسان گفت: بدن، غرایز و تمایل به بقا و حفظ ذات، بخشی از لایه طبیعی انسان را تشکیل میدهد. در این سطح، صلح را میتوان با زندگی مطابق عقل مرتبط دانست. برخی عرفا و فلاسفه معتقدند اگر انسان بر اساس عقل زندگی کند، زندگی او زندگی صلحآمیز خواهد بود؛ به عبارت دیگر، هماهنگی و تعادل درونی انسان، اقتضای صلح دارد.
عضو هیئت علمی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی ادامه داد: در فضای رقابت و همکاری نیز اگر نوعی همزیستی تکاملی شکل بگیرد، میتوان از سازش سخن گفت؛ مانند زوجینی که با وجود اختلافنظر، با یکدیگر سازش میکنند و نوعی همزیستی تکاملی دارند.
وی افزود: مقاومت نیز در همین لایه طبیعی معنا پیدا میکند؛ زیرا مقاومت، ایستادگی طبیعی در برابر موانع حرکت به سمت جلو است. هر موجودی که در مسیر حرکت خود با مانعی مواجه شود که عبور از آن ضروری باشد، تلاش میکند از آن مانع عبور کند؛ مگر آنکه راه بدیلی وجود داشته باشد که بتوان از طریق آن به هدف رسید.
فطرت؛ نقطه پیوند صلح و مقاومت
حجت الاسلام امیدی در ادامه با ورود به لایه فطری وجود انسان، فطرت و کرامت را دو مقوله مهم در این بحث دانست و گفت: انسانها فطرتاً به سوی کمال مطلق گرایش دارند و کمال مطلق، خداوند است. هنگامی که انسان به خداوند میرسد، به آرامش و صلح دست پیدا میکند؛ بنابراین تمایل فطری انسان به خیر، عدالت و کمال محض، اقتضای صلح دارد. انسان در عین حال، فطرتاً به انعطاف و عملگرایی نیز میل دارد؛ اما اگر این انعطاف و عملگرایی برخلاف اصول فطرت باشد، سازش نفی میشود. بنابراین نمیتوان هر نوع کوتاه آمدن و توافقی را صرفاً به دلیل آنکه به حل یک مسئله منجر میشود، سازش مطلوب دانست.
عضو هیئت علمی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی با اشاره به دیدگاه امام خمینی درباره فطرت مخموره و فطرت محجوبه اظهار داشت: در فطرت مخموره، عشق به کمال مطلق و نفرت از نقص وجود دارد. از همین منظر، هرگاه انسان با عواملی مواجه شود که مانع رسیدن او به کمال یا موجب ایجاد نقص در او شوند، مقاومت معنا پیدا میکند.
کرامت انسانی؛ مرز میان سازش و تسلیم
حجت الاسلام امیدی با تأکید بر نقش کرامت انسانی در این بحث گفت: کرامت را میتوان از مبانی فطری و متافیزیکی انسان دانست. صلح را میتوان حاصل کرامت انسانی دانست؛ انسانی که کریمالنفس است، بیدلیل با دیگران وارد درگیری و تعارض نمیشود و تلاش میکند مسائل را از مسیر صحیح حل کند.
وی تصریح کرد: از سوی دیگر، سازشی که نافی کرامت انسانی باشد، در واقع تسلیم است و طبیعتاً نمیتوان آن را سازش مطلوب دانست.
اخلاق فضیلت و ضرورت مقاومت در برابر رذائل
عضو هیئت علمی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی در ادامه، لایه اخلاقی و ارزشی را یکی دیگر از سطوح وجودی انسان دانست و گفت: بر اساس اخلاق فضیلت، مقاومت یک اصل پذیرفتهشده است؛ زیرا برای رسیدن به فضائل اخلاقی باید با رذائل مبارزه کرد و برای رسیدن به اوج فضیلت، به مقاومت نیاز داریم.
وی افزود: در این سطح، سازش با رذائل اخلاقی قابل پذیرش نیست؛ زیرا اگر عملگرایی به معنای کوتاه آمدن از اصول اخلاق فضیلت باشد، نمیتوان آن را مطلوب دانست.
مقاومت و مسئله هویت
حجت الاسلام امیدی همچنین به لایه اجتماعی وجود انسان و نقش آن در شکلگیری هویت اشاره کرد و اظهار داشت: هویت انسان در بستر اجتماعی شکل میگیرد. اگر هویتهای مختلف بتوانند ذیل یک هویت واحد و مشترک به همزیستی برسند، در اینجا صلح معنا پیدا میکند؛ اما اگر قرار باشد یک هویت در ذیل هویت دیگری افول کند یا از بین برود، دیگر نمیتوان چنین وضعیتی را سازش مطلوب دانست.
وی ادامه داد: در اینجا مقاومت را میتوان دفاع از هویت دانست؛ یعنی هنگامی که هویت فرد یا جامعه در معرض تهدید قرار میگیرد، مقاومت برای حفظ آن هویت معنا پیدا میکند.
محبت؛ عامل صلح و محرک مقاومت
عضو هیئت علمی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، لایه عاطفی و روانی انسان را نیز در تحلیل صلح، سازش و مقاومت مؤثر دانست و گفت: محبت و خودمحبتی از مبانی عاطفی و روانی هر سه مفهوم صلح، سازش و مقاومت هستند.
حجت الاسلام امیدی محبت را از مهمترین نیروهای برقراری صلح دانست و افزود: محبت میتواند زمینه برقراری صلح را فراهم کند و برخی فلاسفه معتقدند اگر محبت شکل بگیرد، حتی ممکن است نیاز به عدالت نیز کاهش پیدا کند.
وی ادامه داد: محبت میتواند فرد را به سازش ترغیب کند، مشروط بر اینکه این سازش به تسلیم منجر نشود. از سوی دیگر، هنگامی که محبوب انسان در معرض تهدید قرار میگیرد، محبت میتواند او را به مقاومت وادارد تا مانع آسیب رسیدن به محبوب شود.
حجت الاسلام امیدی با اشاره به نقش عداوت در این میان بیان کرد: پایان عداوت، آغاز صلح است؛ بنابراین عداوت با صلح در تعارض است. البته عداوت لزوماً سازش را منتفی نمیکند، اما آن را دشوار میسازد. در مقابل، دشمنی با ظلم و ظالم میتواند محرک مقاومت باشد؛ زیرا هنگامی که انسان با ظلم و ظالم دشمنی میکند، اقتضای این دشمنی آن است که در برابر ظلم مقاومت کند.
عقلانیت؛ ترجیح صلح عادلانه و توجیه مقاومت
عضو هیئت علمی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی در ادامه به لایه معرفتی و عقلانی انسان پرداخت و گفت: معرفت و عقلانیت نسبت به جنگ و صلح اقتضا میکند که همواره صلح پایدار و عادلانه ترجیح داده شود و زندگی مبتنی بر چنین صلحی شکل بگیرد.
وی اضافه کرد: همین معرفت و عقلانیت میتواند سازش را بهعنوان یک راهحل کمهزینه در نظر بگیرد، مشروط بر اینکه سازش با کرامت انسانی و حقوق اساسی در تعارض نباشد.
حجت الاسلام امیدی تصریح کرد: عقلانیت همچنین میتواند مقاومت را بهعنوان راهحلی منطقی برای گذار از وضعیت موجود به وضعیت مطلوب توجیه کند؛ البته در شرایطی که وضعیت موجود ناعادلانه باشد و هدف، رسیدن به وضعیتی مطلوب و عادلانه باشد.
حق مقاومت؛ نتیجه سلب حق
وی در بخش دیگری از سخنان خود، مسئله «صاحب حق بودن» را از دیگر مبانی مهم مقاومت دانست و گفت: اگر کسی صاحب حق باشد، بهطور طبیعی از فضای صلحآمیز برخوردار است؛ زیرا حق خود را در اختیار دارد و کسی مانع اعمال اراده او نیست. اما اگر حق فرد توسط دیگران سلب شود، او حق دیگری پیدا میکند که میتوان از آن با عنوان «حق مقاومت» یاد کرد.
حجت الاسلام امیدی این مسئله را از نظر عقلی قابل توجه دانست و اظهار داشت: با توجه به مبانی عقلی و نظری مطرحشده درباره مقاومت، نمیتوان اصل مقاومت را صرفاً موضوعی قرار داد که درباره ضرورت یا عدم ضرورت آن از مردم رأیگیری شود. بر اساس مبانی عقلی، مقاومت دارای ضرورت عقلی است و در کنار آن، ضرورت شرعی نیز دارد.