عصر قم - گسترش فرهنگ دیدهشدن در فضای مجازی، الگوبرداری از سبک زندگی بیگانه و کمرنگشدن توجه به هویت و زبان فارسی، از جمله مسائلی است که ضرورت بازاندیشی در نسبت جامعه با شبکههای اجتماعی و میراث فرهنگی را دوچندان میکند.
به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی و اجتماعی خبرگزاری رسا، مشخص نیست نقطه آغاز این دگرگونی دقیقاً کجاست؛ شاید از همان روزهایی که زیست مجازی جایگزین بخشی از حیات واقعی شد، تب «اینفلوئنسر شدن» بر فضای جامعه سایه انداخت و عطش دیدهشدن، به نوعی جنون جمعی بدل شد. گویی بخشی از جامعه امروز زیر نفوذ دوربینها، عقلانیت و سنجیدگی را وانهاده و ارزشمندی انسان را به میزان توجهی که از دیگران دریافت میکند، گره زده است؛ بهگونهای که زیستن، گاه نه تجربه لحظهها، بلکه ثبت آنها برای دریافت تأیید جمعی از غریبههاست.
در این میان، یکی از نگرانکنندهترین ابعاد ماجرا، حالتی شبیه به «سحرشدگی دستهجمعی» است؛ وضعیتی که در آن گویی پردهای بر قوه عاقله کشیده شده و جای تفکر، منطق و عاقبتاندیشی را رفتارهای هیجانی و تهی از تعقل گرفته است. آدمهایی را میبینیم که در برابر لنز دوربینها دست به رفتارهایی میزنند که اگر اندکی از فضای هیجانی و نمایشی فاصله بگیرند، شاید خودشان نیز از یادآوری آن احساس شرمساری کنند.
کنشهای عجیب، شوخیهای پرخطر، پردهدریهای بیدلیل و تصمیمهای بیحسابوکتاب، نمونههایی از این وضعیت است؛ رفتارهایی که نشان میدهد برخی کاربران پیش از انتشار یک تصویر یا ویدئو، حتی لحظهای به این پرسش نمیاندیشند که بهای چند ثانیه دیدهشدن چیست و آیا برای جلب توجه مخاطب، باید کرامت و عقلانیت انسانی را هزینه کرد؟
هر روز ویدئوها و تصاویری در شبکههای اجتماعی دستبهدست میشود که مخاطب را به تعجب وامیدارد؛ سناریوهایی سطحی و رفتارهایی ناپخته که گاه پیوند چندانی با خرد، هنر یا معنا ندارند. پیام نهفته در پشت بخشی از این محتواها را میتوان چنین خلاصه کرد: «به هر قیمتی به من نگاه کنید؛ حتی اگر بهای آن تخریب شخصیت، نفی هنجارها و بازیکردن در نقش یک دلقک مدرن باشد.» از سوی دیگر، سازوکار شبکههای اجتماعی نیز با برجستهکردن محتوای پربازدید، میتواند به بازتولید این چرخه کمک کند؛ هرچه محتوایی بیشتر توجه جلب کند، شانس بیشتری برای دیدهشدن پیدا میکند و همین مسئله، انگیزه تولید محتوای جنجالی را افزایش میدهد.
بسیاری تلاش میکنند این پدیده را صرفاً در چارچوب تقابل «سنت و تجدد» تفسیر کنند، اما آنچه در جریان است، لزوماً با نوگرایی یا تجدد به معنای واقعی آن یکسان نیست. نوگرایی میتواند با اندیشه، نقد و بازتعریف ارزشها همراه باشد، در حالی که آنچه در بخشی از رفتارهای امروز دیده میشود، بیشتر به مصرف و تقلید شتابزده از الگوهای فرهنگی دیگر جوامع شباهت دارد.
فرهنگ ایرانی با پشتوانهای طولانی در عرصه ادبیات، هنر، اخلاق و آیینها، چه کمبودی دارد که برخی افراد برای متفاوتبودن، بخشهایی از سبک زندگی خود را با الگوهای فرهنگی بیگانه هماهنگ میکنند؟ از شیوه برگزاری برخی مراسم ازدواج گرفته تا جشنها و مناسبتهای نوظهور، نمونههایی را میتوان دید که فرم و محتوای آنها بیش از آنکه ریشه در زمینه فرهنگی و تاریخی جامعه ایرانی داشته باشد، بازتاب الگوهای وارداتی است. مسئله البته صرفاً استفاده از یک شیوه یا برگزاری یک مراسم متفاوت نیست؛ نگرانی زمانی شکل میگیرد که تقلید، جای انتخاب آگاهانه را بگیرد و الگوهای بیگانه بدون شناخت و بومیسازی، به نشانهای برای مدرنبودن تبدیل شوند.
این گسست فرهنگی را حتی در زبان روزمره نیز میتوان دید. زبان فارسی امروز در فضای مجازی با حجم قابل توجهی از واژگان و اصطلاحات بیگانه روبهروست. هرچند ورود واژگان جدید پدیدهای طبیعی است، اما استفاده از آنها صرفاً برای نمایش تمایز یا بهروز بودن، میتواند به تدریج فاصله زبانی میان نسلها را افزایش داده و ارتباط و انتقال میراث فرهنگی را دشوار کند.
نمونههای این تغییر را میتوان در ویدئوهایی که هر روز در شبکههای اجتماعی منتشر و بازنشر میشوند، بهوضوح مشاهده کرد. از کلیپهای مربوط به آغاز سال تحصیلی گرفته تا مراسم ازدواج و حتی برخی مناسبتهای مذهبی، گاهی صحنههایی به تصویر کشیده میشود که بیش از آنکه صرفاً یک رفتار متفاوت باشند، نشاندهنده تغییر ذائقه فرهنگی و اجتماعی بخشی از جامعهاند.
تعداد بازدید : 0
کد ویدیو دانلود فیلم اصلی
برای نمونه، در روزهای آغاز سال تحصیلی، ویدئوهایی از مراسم استقبال دانشآموزان در برخی مدارس منتشر شد که در آنها از برنامههای نمایشی و متفاوت برای استقبال از دانشآموزان استفاده شده بود. در یکی از این کلیپها، اجرای رپ انگلیسی توسط یک دانشآموز دبستانی در مراسم آغاز سال تحصیلی مورد توجه کاربران قرار گرفت. در کلیپی دیگر نیز روتین و سبک آمادهشدن یک دانشآموز برای رفتن به مدرسه به نمایش گذاشته شد. همچنین تصاویری از جشن آغاز سال تحصیلی در یکی از مدارس شمال تهران منتشر شد که فضای آن با تصویری که نسلهای پیشین از «روز اول مدرسه» در ذهن دارند، تفاوت محسوسی داشت.
تعداد بازدید : 1
کد ویدیو دانلود فیلم اصلی
مسئله، تغییری است که در تعریف «جذابیت»، «هیجان» و «نمایش» در حال شکلگیری است. مراسمی که زمانی بیشتر بر آشنایی دانشآموز با محیط مدرسه، معلم و همکلاسیها متمرکز بود، اکنون در برخی نمونههای منتشرشده در فضای مجازی، به صحنهای برای تولید محتوای قابل انتشار تبدیل شده است؛ محتوایی که قرار است دیده شود، بازنشر شود و واکنش مخاطب را برانگیزد.
تعداد بازدید : 0
کد ویدیو دانلود فیلم اصلی
این روند را میتوان در مراسم ازدواج نیز مشاهده کرد. انتشار ویدئوهایی از عروسیهایی با برنامههای نمایشی عجیب و گاه پرهزینه، نمونه دیگری از تبدیل مراسم خصوصی به یک صحنه عمومی برای جلب توجه است. در یکی از ویدئوهای بازنشرشده، داماد با پوشش و ظاهر «مرد عنکبوتی» از ارتفاعی حدود ۱۲۰ متر آویزان شده و در قالب یک اجرای نمایشی ظاهر میشود و عروس نیز با گریم مشابه در مراسم حضور دارد. فارغ از قضاوت درباره انتخاب افراد، چنین نمونههایی نشان میدهد که حتی مراسمی مانند ازدواج نیز در معرض منطق «هرچه متفاوتتر، دیدنیتر» قرار گرفته است.
تعداد بازدید : 1
کد ویدیو دانلود فیلم اصلی
در کنار این موارد، انتشار ویدئوهایی از برخی هیئتهای خانگی و برنامههای مذهبی نیز پرسشهایی درباره تغییر فرم ارائه مناسک و نسبت آن با الگوهای جدید رسانهای ایجاد کرده است. تصاویری که از برخی هیئتها در فضای مجازی منتشر میشود، گاه چنان با قالبهای رایج و سنتی هیئت تفاوت دارد که خود به سوژهای برای واکنش و پرسش کاربران تبدیل میشود: آیا این همان هیئتی است که پیشتر میشناختیم یا شکل جدیدی از یک مراسم مذهبی در حال شکلگیری است؟
تعداد بازدید : 0
کد ویدیو دانلود فیلم اصلی
وجه مشترک همه این نمونهها را شاید بتوان در یک نکته خلاصه کرد: زندگی روزمره بیش از گذشته در معرض دوربین قرار گرفته است. مدرسه، عروسی، آمادهشدن برای رفتن به مدرسه و حتی مراسم مذهبی، دیگر صرفاً تجربههایی برای حاضران نیستند؛ هرکدام میتوانند به محتوایی برای انتشار، بازدید و واکنش گرفتن تبدیل شوند.
تعداد بازدید : 0
کد ویدیو دانلود فیلم اصلی
مسئله اصلی نیز دقیقاً همینجاست؛ جایی که مرز میان «زندگیکردن» و «نمایشدادن زندگی» کمرنگ میشود. وقتی ارزش یک مراسم، رفتار یا حتی یک لحظه شخصی با میزان بازدید و واکنش مخاطبان سنجیده شود، طبیعی است که میل به متفاوتبودن و جلب توجه، به تدریج بر سادگی، معنا و اصالت غلبه کند.
از این رو، مواجهه با این مسئله صرفاً با حذف چند صفحه مجازی یا خاموششدن موقت دوربینها پایان نمییابد. آنچه بیش از هر چیز ضرورت دارد، تقویت قدرت انتخاب و تفکر انتقادی در مواجهه با محتوای مجازی، بازگشت به تعقل و خردورزی و توجه دوباره به هویت فرهنگی و زبانی است؛ هویتی که قرار نیست جامعه را از جهان پیرامون جدا کند، بلکه میتواند به آن کمک کند تا در مواجهه با فرهنگهای دیگر، به جای تقلید، آگاهانه انتخاب کند و ریشههای خود را نیز حفظ کند.
تعداد بازدید : 1
کد ویدیو دانلود فیلم اصلی
از این رو، مواجهه با این مسئله صرفاً با حذف چند صفحه مجازی یا خاموششدن موقت دوربینها پایان نمییابد. آنچه بیش از هر چیز ضرورت دارد، تقویت قدرت انتخاب و تفکر انتقادی در مواجهه با محتوای مجازی، بازگشت به تعقل و خردورزی و توجه دوباره به هویت فرهنگی و زبانی است؛ هویتی که قرار نیست جامعه را از جهان پیرامون جدا کند، بلکه میتواند به آن کمک کند تا در مواجهه با فرهنگهای دیگر، به جای تقلید، آگاهانه انتخاب کند و ریشههای خود را نیز حفظ کند.
نویسنده: علی رشیدیان