عصر قم - حجت الاسلام خانمحمدی با تشریح کاربرد علوم ارتباطات در مطالعات فرهنگی و اجتماعی، بر ضرورت شناخت سنتها، مفاهیم و نظریههای ارتباطی تأکید کرد و گفت: بهرهگیری درست از این ظرفیتها میتواند به تحلیل عمیقتر پدیدههای انسانی و فرهنگی کمک کند.
حجتالاسلام کریم خانمحمدی، عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع)، در گفتوگو با خبرنگار سرویس فرهنگی اجتماعی خبرگزاری رسا، با تشریح چگونگی کاربرد علوم ارتباطات در تحلیل مسائل مختلف، بر ضرورت شناخت مفاهیم، نظریهها و سنتهای ارتباطی تأکید کرد .
وی با بیان اینکه «کاربرد ارتباطات» به معنای چگونگی بهکارگیری مفاهیم و نظریههای ارتباطی در موضوعات مختلف است، اظهار داشت: وقتی از کاربرد یک علم سخن میگوییم، منظور این است که مفاهیم و نظریههای آن علم را در تحلیل یک موضوع مشخص به کار بگیریم .
عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع) با اشاره به رابطه میان فرهنگ و ارتباطات گفت: اگر ارتباط وجود نداشته باشد، فرهنگ نیز شکل نمیگیرد. فرهنگ محصول تعامل و ارتباط میان انسانهاست و از طریق ارتباطات انسانی شکل میگیرد و انتقال پیدا میکند .
ضرورت انتخاب رویکرد مناسب در علوم ارتباطات
حجتالاسلام خان محمدی ادامه داد: برای استفاده از علوم ارتباطات باید ابتدا مشخص کنیم که موضوع مورد مطالعه ما با کدام یک از سنتها یا شاخههای ارتباطی تناسب بیشتری دارد. در این زمینه میتوان به تقسیمبندی رابرت کریگ از سنتهای ارتباطی اشاره کرد که امکان بررسی مسائل ارتباطی از منظرهای مختلف را فراهم میکند .
وی افزود: در علوم اجتماعی گاهی برای فهم یک پدیده از «نوع آرمانی» استفاده میشود؛ یعنی یک مفهوم یا الگوی نظری را در نظر میگیریم و پدیده مورد مطالعه را بر اساس آن تحلیل میکنیم .
این استاد دانشگاه با تفکیک میان «مفهوم» و «نظریه» تصریح کرد: گاهی برای تحلیل یک موضوع تنها از یک مفهوم استفاده میکنیم و گاهی مجموعهای از مفاهیم را در قالب یک چارچوب مفهومی به کار میگیریم. در سطح دیگر، ممکن است یک نظریه یا چارچوب نظری برای تحلیل موضوع مورد استفاده قرار گیرد .
از «تأخر فرهنگی» تا تحلیل ارتباطات اجتماعی
وی با اشاره به مفهوم «تأخر فرهنگی» گفت: این مفهوم میتواند برای تحلیل برخی پدیدههای اجتماعی مورد استفاده قرار گیرد؛ به این معنا که بخشهایی از فرهنگ و جامعه با سرعت یکسانی تغییر نمیکنند و میان اجزای مختلف فرهنگ ممکن است فاصله ایجاد شود .
حجتالاسلام خان محمدی با اشاره به سنت اجتماعی ـ روانشناختی در مطالعات ارتباطی اظهار داشت: در این سنت، ارتباطات انسانی و تأثیر متقابل افراد بر یکدیگر مورد توجه قرار میگیرد. مفاهیمی مانند «خودِ آینهسان» و «دیگران مهم» نیز در همین چارچوب قابل بررسی هستند .
وی افزود: در زندگی روزمره، افراد دائماً در حال مشاهده، ارزیابی و تفسیر رفتار دیگران هستند و تصویری که از خود پیدا میکنند تا حد زیادی تحت تأثیر تعاملات اجتماعی آنان قرار دارد. در این زمینه میتوان به دیدگاههای اروینگ گافمن درباره تعاملات روزمره نیز توجه کرد .
شبکهها و سنت سایبرنتیکی
عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم با اشاره به سنت سایبرنتیکی گفت: در این رویکرد، ارتباطات در قالب نظامها، شبکهها و روابط میان اجزای یک سیستم بررسی میشود. این نگاه در تحلیل رسانههای جدید و شبکههای ارتباطی اهمیت بیشتری پیدا کرده است .
وی ادامه داد: در دنیای امروز، با گسترش رسانههای نوین، شبکههای اجتماعی و فناوریهایی مانند هوش مصنوعی، توجه به ساختار شبکهای ارتباطات اهمیت زیادی پیدا کرده است. در این زمینه میتوان به آثار و دیدگاههای افرادی مانند مانوئل کاستلز و مارشال مکلوهان توجه کرد .
فرهنگ و ارتباطات در سنت اجتماعی ـ فرهنگی
حجتالاسلام خان محمدی یکی دیگر از رویکردهای مهم را سنت اجتماعی ـ فرهنگی دانست و گفت: در این سنت، ارتباطات در ارتباط با گروه، جامعه و فرهنگ مورد مطالعه قرار میگیرد. برای مثال، مطالعه مناسک، آیینها و رفتارهای جمعی میتواند نشان دهد که ارتباطات چگونه در شکلگیری و بازتولید فرهنگ نقش دارد .
وی با اشاره به مطالعات انسانشناختی و قومنگارانه افزود: برای فهم فرهنگ دینی یک جامعه، صرفاً نمیتوان به متون رسمی اکتفا کرد؛ بلکه باید رفتارها، مناسک و شیوه زندگی مردم را نیز مورد مطالعه قرار داد. برای مثال، نحوه برگزاری آیینهای مرتبط با مرگ، عزاداری و سایر مناسک میتواند اطلاعات مهمی درباره فرهنگ دینی یک جامعه در اختیار پژوهشگر قرار دهد .
این استاد دانشگاه با اشاره به برخی مطالعات میدانی و انسانشناختی در مناطق روستایی اظهار داشت: در چنین مطالعاتی، پژوهشگر تلاش میکند پدیدههای دینی و فرهنگی را در بستر واقعی زندگی مردم و از طریق مشاهده و مطالعه مناسک و رفتارهای آنان بررسی کند .
ارتباط؛ انتقال، تعامل و کنش متقابل
وی در ادامه با اشاره به مدلهای مختلف ارتباطی گفت: ارتباط را میتوان از منظرهای مختلفی بررسی کرد. در یک نگاه، ارتباط فرایند انتقال پیام از فرستنده به گیرنده است. در نگاه دیگر، ارتباط یک تعامل متقابل میان افراد است و در نگاه سوم، ارتباط فرایندی است که در آن افراد به صورت همزمان در تولید و تفسیر معنا مشارکت دارند .
حجتالاسلام خان محمدی افزود: در مدل انتقالی، تأکید بیشتر بر انتقال پیام است؛ اما در مدل تعاملی، بازخورد و واکنش طرف مقابل اهمیت پیدا میکند. در مدل تراکنشی نیز ارتباط فرایندی مشترک است که در آن افراد به صورت همزمان در شکلگیری معنا نقش دارند .
وی با اشاره به نمونههایی از ارتباطات دینی و اجتماعی گفت: برای مثال، یک مراسم مذهبی را نمیتوان صرفاً انتقال یک پیام از سخنران به مخاطبان دانست؛ بلکه فضای مراسم، رفتار حاضران، مناسک و واکنشهای متقابل نیز در شکلگیری ارتباط نقش دارند. کلاس درس نیز نمونهای از یک فضای ارتباطی مشترک است که در آن استاد و دانشجو بر یکدیگر تأثیر میگذارند .
اهمیت نشانهها در فهم پیام
عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم با اشاره به سنت نشانهشناختی در مطالعات ارتباطی گفت: در این رویکرد، مسئله اصلی، چگونگی شکلگیری و انتقال معنا از طریق نشانههاست. دانیل چندلر از جمله پژوهشگرانی است که در معرفی و توضیح مباحث نشانهشناسی مورد توجه قرار گرفته است .
وی ادامه داد: در نشانهشناسی، میان دال و مدلول تمایز گذاشته میشود و نشانهها میتوانند انواع مختلفی داشته باشند. رابطه میان واژه و چیزی که واژه به آن اشاره میکند، لزوماً طبیعی نیست، بلکه در بسیاری موارد قراردادی است .
حجتالاسلام خان محمدی تصریح کرد: معنا نیز تنها از رابطه یک نشانه با یک مصداق به دست نمیآید، بلکه تفاوت و رابطه آن نشانه با سایر نشانهها نیز در تولید معنا مؤثر است. بنابراین میتوان از این مباحث برای تحلیل متون، از جمله متون دینی، استفاده کرد .
وی با اشاره به امکان استفاده از این رویکرد در مطالعات دینی گفت: برای مثال، در تحلیل برخی آیات و متون مربوط به حج میتوان از مفاهیم نشانهشناختی استفاده کرد و چگونگی شکلگیری معنا را مورد بررسی قرار داد. همچنین مفهوم زمان و مکان مقدس را میتوان با استفاده از دیدگاههایی مانند دیدگاه میرچا الیاده بررسی کرد .
این استاد دانشگاه افزود: در چنین مطالعاتی میتوان چند رویکرد و مفهوم نظری را در کنار یکدیگر قرار داد و از ترکیب آنها برای تحلیل یک پدیده استفاده کرد؛ برای نمونه، یک موضوع دینی را میتوان هم از منظر نشانهشناختی و هم با استفاده از مفاهیم مربوط به زمان و مکان مقدس مورد بررسی قرار داد .
ارتباطات؛ علم، مهارت و هنر
حجتالاسلام خان محمدی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به اینکه ارتباطات را میتوان از سه منظر علم، مهارت و هنر مورد توجه قرار داد، گفت: علم مجموعهای از مفاهیم و دانشی است که میتوان آن را آموخت. مهارت نیز از طریق تمرین و ممارست به دست میآید؛ همانگونه که شنا کردن، خیاطی، رانندگی یا نوشتن علمی نیازمند تمرین است .
وی افزود: هنر نیز با خلاقیت و نوآوری ارتباط دارد و هرچه فرد بیشتر تمرین کند و تجربه بیشتری به دست آورد، امکان خلاقیت و ارائه روشهای تازه در او افزایش پیدا میکند .
کاربرد ارتباطات؛ از مفهوم تا چارچوب نظری
عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم در جمعبندی سخنان خود اظهار داشت: کاربرد علوم ارتباطات به این معناست که مفاهیم، نظریهها، سنتها، روشها و چارچوبهای ارتباطی را برای تحلیل موضوعات مختلف به کار بگیریم .
وی خاطرنشان کرد: گاهی یک مفهوم برای تحلیل یک موضوع کافی است، گاهی باید چند مفهوم را در کنار هم قرار داد و در مواردی نیز لازم است از یک نظریه یا ترکیبی از چند نظریه و رویکرد استفاده کنیم. بنابراین، شناخت سنتهای مختلف ارتباطی به پژوهشگر کمک میکند تا متناسب با موضوع مورد مطالعه، چارچوب مناسب را انتخاب کند .
حجتالاسلام خان محمدی در پایان با اشاره به ادامه این بحث، بررسی سنت پدیدارشناختی در ارتباطات را از دیگر موضوعات قابل توجه در این زمینه دانست .