عصر قم - خراسان - مدیر گروه اقتصاد اسلامی دانشگاه علوم اسلامی رضوی از توان وقف سخن گفت که با ایجاد جریان پایدار درآمد و منفعت، ظرفیت پاسخگویی به نیازهای جدید اقتصادی و اجتماعی و کمک به کاهش فقر را دارد.
دکتر مرتضی مرتضوی کاخکی، مدیر گروه اقتصاد دانشگاه علوم اسلامی رضوی در گفت و گو با خبرنگار خبرگزاری رسا در خراسان، با اشاره به جایگاه تاریخی وقف در تمدن ایران و اسلام بیان داشت: شناخت جایگاه امروز وقف در اقتصاد بدون شناخت جایگاهی که این نهاد در تمدن ایران و تمدن اسلامی داشته است، ممکن نیست.
وی افزود: وقف به معنای اختصاص دادن مال برای ایجاد یک جریان پایدار درآمد و استمرار یک فعالیت خیرخواهانه و مفید برای جامعه است و ریشههای آن را میتوان حتی در دورههای پیش از اسلام نیز مشاهده کرد. در ایران باستان، برای پایداری فعالیت آتشگاهها و آتشکدهها، هزینه نگهداری بنا، حفظ آتش و پرداخت مقرری به موبدان از منابعی پایدار تأمین میشد و نمونههایی از این سنت در آثار و متون تاریخی قابل مشاهده است.
مرتضوی کاخکی با اشاره به جایگاه وقف در اسلام بیان داشت: اگرچه مفهوم وقف با همین تعبیر در قرآن کریم مطرح نشده است اما مفاهیمی مانند «صدقه جاریه» مورد تأکید قرار گرفته و در صدر اسلام و بهویژه در سیره اهلبیت(ع)، نمونههای متعددی از وقف وجود دارد.
وی وقف را یکی از ابزارهای مهم برای پایداری فعالیتهای خیریه دانست و گفت: این ظرفیت بهویژه درباره مسجد که در تمدن اسلامی پایگاه مهم اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و معنوی بوده، جایگاه ویژهای داشته است.
مدیر گروه اقتصاد دانشگاه رضوی در باب فراز و فرود وقف در دوره های مختلف بیان داشت: در دورههایی مانند عصر صفویه شاهد توجه و حمایت گسترده از موقوفات و بهویژه توسعه موقوفات آستان قدس رضوی بودهایم. این فراز و فرودها میتواند نوعی بیثباتی در بهرهگیری از ظرفیت وقف ایجاد کند و از سوی دیگر، گاهی تخریب یا تغییر یک موقوفه به همه موقوفات تعمیم داده شده، در حالی که تغییر و تحول در یک ملک، پدیدهای طبیعی است و اتفاقاً موقوفات به دلیل ماهیت پایدار خود در بسیاری موارد بیش از املاک شخصی در طول زمان دوام آوردهاند.
وی گسترش رفاه و افزایش نقش دولت در ارائه خدمات عمومی را از دیگر عوامل کمرنگشدن نقش وقف دانست و گفت: در دوره معاصر، با پررنگشدن نقش دولت در خدمات عامالمنفعه و همچنین شکلگیری اقتصاد متکی به درآمدهای نفتی، بخشی از کارکردهایی که پیشتر از طریق نهادهایی مانند وقف دنبال میشد، به دولت منتقل شد.
وی از توانایی پاسخگویی موقوفات به مسائل جدید اقتصادی سخن گفت و ادامه داد: هر خدمت عامالمنفعه یا خیرخواهانهای که به استمرار نیاز داشته باشد، میتواند از ظرفیت وقف برای تأمین مالی، فضا یا سایر نیازهای خود استفاده کند.
دکتر مرتضوی کاخکی گفت: وقف صرفاً ابزار تأمین مالی نیست؛ بلکه میتواند مستقیماً در ایجاد زیرساخت و ارائه خدمات نیز نقش داشته باشد؛ برای مثال، اگر امروز یک نوع عمل جراحی یا فرآیند علمی به پژوهش و توسعه نیاز داشته باشد، منابع وقفی میتوانند هزینه تحقیق و توسعه آن را تأمین کنند یا حتی برای ایجاد مراکز آموزشی و پژوهشی مورد استفاده قرار گیرند.
وی افزود: متناسب با تغییر نیازهای جامعه، وقف همچنان میتواند یک راهحل پایدار برای تأمین خدمات و منافع عمومی باشد. امروز باید درباره موضوعاتی مانند وقف دامنه اینترنتی، وبسایت، محتوا و حتی مالکیت فکری نیز بحث شود. برای مثال، اگر فردی فرمولاسیون یک دارو را در مسیر وقف قرار دهد، باید درباره نحوه بهرهبرداری عمومی از آن و چگونگی تبدیل این منفعت به یک جریان پایدار تصمیمگیری شود؛ میتوان فرمولاسیون را در اختیار یک شرکت تولیدکننده قرار داد تا دارو تولید و منفعت آن در مسیر نیت واقف مصرف شود.
وی ادامه داد: وقف نوین در دنیای جدید مسائل مهم و متعددی به همراه دارد که باید از نظر فقهی، اقتصادی و مدیریتی مورد توجه قرار گیرد.
عضو هیئت علمی دانشگاه رضوی با تأکید بر نقش وقف در بهبود توزیع درآمد گفت: وقف میتواند از طریق انتقال بخشی از دارایی یک فرد به عموم جامعه یا گروههای نیازمند، به کاهش فقر و بهبود توزیع درآمد کمک کند. مثلا باغ وکیلآباد مشهد، اگر یک فرد بخواهد بهتنهایی سرمایه لازم برای تأمین آب، ایجاد فضا و نگهداری باغی مانند وکیلآباد را فراهم کند، طبیعتاً بهرهمندی عمومی از چنین فضایی بسیار محدود خواهد بود اما وقتی چنین ملکی وقف مردم مشهد میشود، عموم مردم میتوانند از آن استفاده کنند.
وی افزود: در چنین شرایطی، بهرهمندی از یک دارایی مولد به گروه خاصی از جامعه محدود نیست و افراد با سطوح مختلف درآمدی میتوانند از آن استفاده کنند. بنابراین خروج یک دارایی از اختیار یک فرد و قرارگرفتن منفعت آن در اختیار عموم، به خودی خود میتواند به بهبود توزیع درآمد و ایجاد احساس برابری در جامعه کمک کند.
استاد مرتضوی پیرامون آینده موقوفات آستان قدس رضوی گفت: اگر تحولات در ارکان وقف بهدرستی درک شود و متناسب با زمان، سازوکارهای بهرهبرداری از موقوفات تغییر کند، آستان قدس رضوی میتواند نقش پیشبرندهای در حوزه موقوفات داشته باشد.
وی افزود: نگاه سنتی که بهرهبرداری از موقوفات را صرفاً در فروش حق تقدیمی یا اجارهداری خلاصه میکند، باید بهتدریج متحول شود اما این تحول نباید موجب فاصلهگرفتن آستان قدس رضوی از ریشههای اصلی موقوفات شود. بسیاری از اموال و املاک آستان قدس رضوی حاصل اعتماد و نیت انسانهایی است که با انگیزههای دینی و اعتقاد به جایگاه این نهاد، اموال خود را وقف امام رضا(ع) کردهاند. بنابراین سرمایه اصلی آستان قدس رضوی فقط املاک و مایملک نیست، بلکه انگیزه و اعتماد واقفانی است که این اموال را در اختیار آستان قدس قرار دادهاند و باید از این سرمایه اجتماعی حراست شود.
مدیر گروه افتصاد دانشگاه رضوی با اشاره به ضرورت توجه به نیت واقف در تصمیمگیریهای اقتصادی درباره موقوفات گفت: بهرهوری اقتصادی موقوفات اهمیت دارد اما در کنار آن باید نیت واقف نیز بهعنوان ریشه اصلی پایداری وقف مورد توجه باشد.
وی افزود: اگر فردی ملکی را برای برگزاری جلسات قرآن وقف کرده باشد و پس از مدتی بهرهبرداری اقتصادی از باغ موجود در آن منطقه توجیه نداشته باشد، منطق اقتصادی ممکن است تغییر کاربری ملک را پیشنهاد کند؛ اما این تغییر نباید به معنای کنارگذاشتن نیت واقف باشد. میتوان با یک مطالعه اقتصادی، در همان محل دارالقرآن، مرکز آموزش قرآن، واحدهای درآمدزا یا حتی کتابفروشی قرآنی ایجاد کرد تا هم نیت واقف استمرار پیدا کند و هم موقوفه از نظر اقتصادی بهرهور شود.
وی در پایان گفت: تحول در شیوه بهرهبرداری از موقوفات، شفافیت، رصد مستمر عملکرد موقوفات و استفاده از راهکارهای خلاقانه میتواند آینده موقوفات آستان قدس رضوی را تضمین کند./933/
نویسنده: جواد رستمی