عصر قم - خراسان - چهارمین دوره مدرسه فقه و اصول دارالعلم در دانشگاه علوم اسلامی رضوی واقع در حرم مطهر رضوی به بررسی «نقش اهداف شریعت در استنباط احکام» میپردازد.
به گزارش خبرنگار خبرگزاری رسا در خراسان، حجت الاسلام سید مهدی آقائی، مدیر مدرسه فقه و اصول دارالعلم بیان داشت: در امتداد تأکیدات رهبر شهید انقلاب اسلامی در بیانیه یکصدمین سال بازتأسیس حوزه علمیه قم درباره ضرورت شکلگیری «حوزه پیشرو و سرآمد» و «حوزه تمدنساز»، چهارمین دوره از برنامه علمی «مدرسه فقه و اصول» به مدت دو هفته در مدرسه علمیه میرزاجعفردانشگاه علوم اسلامی رضوی در جوار حرم مطهر حضرت علی بن موسی الرضا(ع) برگزار میشود. این مدرسه که در قالب یک طرح پنج ساله طراحی شده، امسال به سراغ «بررسی علمی و تبیینی نقش اهداف شریعت در استنباط احکام» آمده است.
وی افزود: بحث محوری این دوره،که در قلب مباحث فقهی معاصر قرار دارد این است که: «آیا میتوان با اتکا به اهداف کلی شریعت (مانند عدالت، کرامت، حفظ نظام و مصلحت و... ) و با بهرهگیری از روشهای علمی، به استنباط حکم شرعی در مسائل مستحدثه و فقه نظامات دست یافت؟ یا اینکه این اهداف فاقد حجیت کافی برای ورود به عرصه استنباط هستند؟» در این دوره، این پرسش بدون پیشداوری و با رویکردی کاملاً علمی، در معرض نقد و بررسی موافقان و مخالفان قرار میگیرد.
آقائی گفت: محور اصلی بحث بررسی این موضوع است که آیا «فقه تخصصی» (مانند فقه سیاسی، فقه اقتصادی، فقه خانواده) و «فقه نظامات» (طراحی نظامات اجتماعی از جمله حکومت، اقتصاد، عدالت و روابط بینالملل) میتوانند با تکیه بر اهداف کشف شده از شریعت، استوار شوند یا اینکه چنین رویکردی نیازمند ابزارها و روششناسی دیگری است؛این دوره دارای یک سیر منطقی، دقیق و گامبهگام است که از تاریخچه و مبانی شروع شده و به کاربست عملی و چالشهای نظری میرسد.
تاریخچه، مسئلهشناسی و مبانی، روششناسی و الگوریتم استخراج
مدیر مدرسه فقه و اصول خراسان رضوی گفت:در بحث تاریخچه، مسئلهشناسی و مبانی، ابتدا ریشههای بحث اهداف شریعت و تفاوتهای آن در مذاهب فقهی بررسی میشود. در نشستهای اول و دوم، «مقاصد شریعت و تفاوتهای آن در مذاهب فقهی» و نیز «رابطه مقاصد با ملاکات، مداق شریعت و روح شریعت» تبیین میشود؛ در ادامه، در یک کرسی تخصصی، «نقش متفکران وابسته به جریان اسلامیگری در توسعه اندیشه اهداف شریعت» به بحث گذاشته میشود.
وی افزود: پس از تبیین تاریخچه و مبانی، نوبت به «چگونگی» استخراج اهداف میرسد، در این گام، «راههای کشف ملاکات از طریق عقل (برهان سیر و تقسیم، دلالت اشاره)» و «تعدی از ملاک منصوص» بررسی میشود.در این بخش، «راههای کشف ملاکات» از طریق «علت و حکمت منصوص» و نیز «قیاس اولویت، دلالت اقتضاء و دلالت تنبیه» مورد بررسی قرار میگیرد. در ادامه، «الگوریتم موجه مقاصد» معرفی میشود که مدعی است میتواند اهداف شریعت را از حالت «حکمتهای غیرقابل استناد» به «علتهای تعمیمیافته و موجه» تبدیل کند.
تاریخچه فقهی و مواجهه با مسائل مستحدثه، حجیت و اعتبارسنجی
آقائی گفت: در تاریخچه فقهی و مواجهه با مسائل مستحدثه، «تاریخچه مقاصد» در فقه امامیه تبیین میشود و نگاه فقهای معاصر در برابر متقدمان به نقد گذاشته میشود. در ادامه، «نقش اهداف شریعت در فقه الاولویات» (تشخیص اولویت در تزاحم احکام) و «نقش اهداف شریعت در استنباط مسائل مستحدثه» ارائه میشود.
وی افزود: حجیت و اعتبارسنجی مهمترین بخش نظری برنامه است. پرسش اصلی این بخش: «آیا اهداف مستخرج شده از شریعت، حجیت شرعی دارند و میتوانند مبنای فتوا قرار گیرند؟» این بخش با حضور اساتید متعدد و با بررسی ادله موافقان و مخالفان از کتاب، سنت و عقل به صورت علمی و بدون پیشداوری به بحث گذاشته میشود. این بخش دقیقاً به آن دغدغه رهبر معظم انقلاب پاسخ میدهد که فرمودند: «فقه باید فقه بماند و نوفهمی تبدیل به ناخالصسازی شریعت نشود.»
کاربست در ابواب مختلف فقه و فقه نظامات، جمعبندی و چشمانداز
مدیر مدرسه فقه و اصول دارالعلم بیان داشت: پس از بررسی مبانی، روش و حجیت، نوبت به پیادهسازی عملی در ابواب مختلف فقه میرسد. در این بخش، «نقش اهداف شریعت در فقه جزایی» (حدود، قصاص و تعزیرات)، «نقص اهداف شریعت در فقه سیاسی»، «نظریه فقهی تعایش سلمی (همزیستی مسالمتآمیز)»، «بررسی فقهی-اجتهادی اصل عزت، حکمت و مصلحت در سیاست خارجی»، «رابطه علم و دین و تعارض آن با اهداف شریعت»، «نقش کرامت انسانی در استنباط احکام شرعی»، «نقش اهداف شریعت در استنباط احکام جهاد» و «نقش اهداف شریعت در استنباط احکام اقتصادی» (عدالت اقتصادی، رفع فقر، بانکداری) توسط اساتید مختلف مورد بررسی وتبیین قرار میگیرد.
آقائی گفت: این دوره در امتداد تأکیدات رهبر معظم انقلاب در بیانیه یکصدمین سال بازتأسیس حوزه علمیه قم طراحی شده است؛ جایی که معظمله بر ضرورت «فقه امتساز» و «نگاه کلان شارع به ابعاد فردی و اجتماعی زندگی بشر» تأکید کردند. با این حال، برنامه این مدرسه هیچ پیشداوری در مورد حجیت یا عدم حجیت اهداف شریعت ندارد و صرفاً به صورت علمی و بیطرف، این امکان را برای طلاب و دانشپژوهان فراهم میکند تا با ادله موافقان و مخالفان آشنا شده و خود به یک قضاوت علمی مستقل برسند. در نهایت، پاسخ به این پرسش که «آیا اهداف شریعت میتوانند به استنباط احکام و طراحی فقه نظامات کمک کنند یا خیر؟» به عهده خود طلاب و پژوهشگران گذاشته میشود.
مدیر مدرسه فقه و اصول گفت: در این دوره، اساتید معظم، آیات و حجج اسلام از جمله: شب زنده دار، فاضل، قائینی، علیدوست، علم الهدی، زمانی فرد، مجتبی الهی خراسانی، واسطی، ربانی بیرجندی، علی الهی خراسانی، وحدتی شبیری، حسینی صدر و محمد عندلیب همدانی حضور دارند و به ارائه مباحث تخصصی در حوزه فقه و اصول خواهند پرداخت.
وی افزود: مدرسه فقه و اصول، فرصتی برای خروج از نگاه جزئینگر صرف و رسیدن به نگاهی کلان، نظاممند و متناسب با نیازهای روز در فقه و اجتهاد است. برنامه مذکور طی دو هفته در دانشگاه علوم اسلامی رضوی واقع در حرم مطهر امام رضا(ع) برگزار خواهد شد./933/