روان‌شناسی مخاطب؛ ضرورت شناخت ذهن، احساس و رفتار در تبلیغ دینی

عصر قم - استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم به تبیین ابعاد مختلف شناخت مخاطب در فرآیند تبلیغ دینی پرداخت.

به گزارش خبرنگار سرویس حوزه و روحانیت خبرگزاری رسا ، حجت‌الاسلام علی‌اصغر کریمخانی، استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم و پژوهشگر عرصه تبلیغ دین، در نشست علمی - تخصصی «مخاطب تبلیغ دینی؛ تبلیغات نسلی و الگوهای نوین ارتباط» از سلسله نشست های «بررسی مسائل اولویت‌دار تبلیغ در حوزه‌های علمیه» که به همت خبرگزاری رسا برگزار شد، به تبیین ابعاد مختلف شناخت مخاطب در فرآیند تبلیغ دینی پرداخت.
وی در آغاز سخنان خود با اشاره به اهمیت شناخت مخاطب در تبلیغ دین، اظهار داشت: روان‌شناسی مخاطب به معنای بهره‌گیری از قواعد و اصول علم روان‌شناسی برای شناخت افرادی است که قرار است پیام دینی به آنان منتقل شود. به تعبیر علمی، این حوزه به مطالعه فرآیندهای ذهنی، احساسات، باورها و رفتارهای فرد یا گروهی از افراد می‌پردازد که مخاطب یک یا چند پیام هستند.
این استاد حوزه علمیه قم با تأکید بر اینکه پیش از روان‌شناسی مخاطب باید به روان‌شناسی خطیب نیز توجه شود، افزود: شخصیت‌شناسی خطیب از مباحث مهم و تأثیرگذار است. تفاوت در نوع بیان، شیوه گفتار، سرعت یا آرامش در سخن گفتن و حتی سبک ارتباطی افراد، همگی ریشه در ویژگی‌های شخصیتی آنان دارد و بر کیفیت انتقال پیام اثر می‌گذارد.
وی با اشاره به مناجات‌های مختلف در صحیفه سجادیه تصریح کرد: همان‌گونه که امام سجاد(ع) برای سخن گفتن با خداوند حالات مختلفی را در قالب مناجات‌های گوناگون بیان کرده‌اند، خطیب نیز باید نسبت به حالات، ویژگی‌ها و سبک ارتباطی خود شناخت داشته باشد.
چهار پرسش اساسی در روان‌شناسی مخاطب
حجت‌الاسلام کریمخانی در تشریح چیستی روان‌شناسی مخاطب، چهار پرسش کلیدی را مطرح کرد و گفت: نخست باید بدانیم مخاطب به چه می‌اندیشد؟ یعنی ساختار ذهنی او را بشناسیم. دوم اینکه مخاطب چه احساسی دارد و وضعیت عاطفی او چگونه است؟ سوم آنکه مخاطب پیام را چگونه تفسیر می‌کند و ادراک او از سخن ما چیست؟ و در نهایت باید بررسی کنیم که پس از دریافت پیام، چه واکنشی از خود نشان می‌دهد؟
وی افزود: بسیاری از اختلافات و تنش‌هایی که در جلسات و سخنرانی‌ها رخ می‌دهد، ناشی از نادیده گرفتن همین مؤلفه‌هاست؛ زیرا گاه خطیب یا مخاطب، واکنش‌های احتمالی طرف مقابل را به درستی ارزیابی نکرده‌اند.
ضرورت شناخت مخاطب در تبلیغ بین‌الملل
این پژوهشگر عرصه تبلیغ دین با اشاره به اهمیت مخاطب‌شناسی در عرصه بین‌الملل خاطرنشان کرد: مبلغی که به کشورهای مختلف اعزام می‌شود، باید ویژگی‌های فرهنگی، اجتماعی و روانی مخاطبان آن منطقه را بشناسد. شناخت اقلیم، فرهنگ و سبک زندگی مردم، نقش مهمی در موفقیت تبلیغ دارد.
وی با اشاره به تأثیر شرایط جغرافیایی بر روحیات انسان‌ها اظهار داشت: حتی اقلیم و محیط زندگی بر رفتار و فرهنگ مردم اثرگذار است. به عنوان نمونه، آیین‌های عزاداری در مناطق ساحلی جنوب کشور با مناطق کویری تفاوت‌های آشکاری دارد. حرکت موج‌گونه سینه‌زنی در بوشهر و هرمزگان با نظم و ایستایی عزاداری‌های مناطق کویری مانند یزد تفاوت ماهوی دارد و این تفاوت‌ها ریشه در شرایط زیستی و فرهنگی هر منطقه دارد.
حجت‌الاسلام کریمخانی در بخش دیگری از سخنان خود به چرایی ضرورت روان‌شناسی مخاطب پرداخت و گفت: انسان موجودی تک‌بعدی نیست؛ بلکه دارای ابعاد ذهنی، جسمی و روحی است. هنگامی که قصد تربیت یا هدایت انسان را داریم، ناگزیر باید او را بشناسیم.
وی افزود: همان‌گونه که در آموزش، سطح علمی مخاطب را در نظر می‌گیریم و متناسب با آن تدریس می‌کنیم، در تبلیغ نیز باید سن، تحصیلات، شرایط اجتماعی و ویژگی‌های فردی مخاطب را بشناسیم تا بتوانیم ارتباط مؤثری برقرار کنیم.
اثربخشی و پیشگیری از سوءتفاهم
این استاد حوزه علمیه قم با بیان اینکه هدف اصلی تبلیغ، اثرگذاری است، اظهار داشت: تبلیغ یک فرآیند است، نه صرفاً یک نتیجه. تبلیغ موفق، مرحله‌به‌مرحله و چندبعدی پیش می‌رود و نمی‌توان انتظار داشت با یک اقدام یا یک سخنرانی همه چیز تغییر کند.
سیره اهل‌بیت(ع) در تبلیغ
حجت‌الاسلام کریمخانی با اشاره به روش‌های تبلیغی اهل‌بیت(ع) گفت: سیره معصومان(ع) نشان می‌دهد که تبلیغ صرفاً بر استدلال استوار نیست. گاهی اخلاق، محبت و رفتار کریمانه تأثیری به‌مراتب عمیق‌تر از استدلال دارد.
وی با اشاره به رفتار کریمانه امام حسن مجتبی(ع) در برابر فردی که به ایشان اهانت کرده بود، افزود: برخورد محبت‌آمیز امام موجب تحول فکری و روحی آن فرد شد. این نمونه‌ها نشان می‌دهد که اخلاق و رفتار نیکو در تبلیغ، جایگاهی بسیار مهم دارد.
متقاعدسازی و بهینه‌سازی تبلیغ
وی متقاعدسازی را یکی از اهداف اصلی تبلیغ دانست و گفت: مبلغ باید بتواند مخاطب را قانع کند؛ اما این اقناع صرفاً از مسیر استدلال حاصل نمی‌شود، بلکه احترام، تکریم، محبت و ایجاد ارتباط انسانی نیز در آن نقش اساسی دارند. شناخت صحیح مخاطب موجب می‌شود سرمایه‌گذاری تبلیغی به شکل بهینه انجام گیرد و پیام متناسب با گروه هدف طراحی شود.
حجت‌الاسلام کریمخانی در بخش پایانی سخنان خود به موضوع چگونگی تبلیغ پرداخت و اظهار داشت: نخستین گام در تبلیغ هدفمند، تقسیم‌بندی مخاطبان است. نمی‌توان برای همه افراد با یک زبان و یک شیوه سخن گفت. مخاطبان را می‌توان بر اساس سن، سطح تحصیلات، جنسیت، ارزش‌ها، سبک زندگی و ویژگی‌های شخصیتی دسته‌بندی کرد. حتی موضوع سخنرانی نیز باید متناسب با نیازها و شرایط مخاطب انتخاب شود.
این استاد حوزه علمیه قم با اشاره به ارکان اصلی تبلیغ گفت: در هر فرآیند تبلیغی چهار رکن اصلی وجود دارد؛ خطیب، مخاطب، پیام و ابزار انتقال پیام. شناخت مخاطب بر هر چهار رکن تأثیر می‌گذارد و حتی محتوای پیام را نیز دگرگون می‌کند.
پنج اصل مهم در ارتباط با مخاطب
وی پنج اصل اساسی در ارتباط با مخاطب را برشمرد که عبارتند از: 1. اصل رفق و مدارا: استفاده از لحن نرم و ملایم در گفت‌وگو، همان‌گونه که خداوند به حضرت موسی(ع) درباره فرعون دستور داد با نرمی سخن بگوید. 2. اصل ایجاز و وضوح: سخن باید روشن، قابل فهم و به اندازه نیاز مخاطب باشد. 3. اصل تدریج: فرآیند تربیت و تبلیغ باید مرحله‌به‌مرحله و تدریجی انجام شود. 4. اصل صدق و اعتبار: صداقت خطیب موجب افزایش اعتماد و تأثیرگذاری پیام می‌شود. 5. اصل مراعات حال مخاطب: شرایط روانی، سطح درک، وضعیت محیطی و حتی شرایط فیزیکی مخاطبان باید مورد توجه قرار گیرد.
حجت‌الاسلام کریمخانی در پایان تأکید کرد: موفقیت در تبلیغ دینی زمانی حاصل می‌شود که مبلغ، مخاطب خود را به‌درستی بشناسد و متناسب با ویژگی‌های او، پیام و شیوه ارتباطی خود را تنظیم کند.