عصر قم - حجتالاسلام مخدوم با اشاره به پیامدهای روانی بحرانها بر افکار عمومی، گفت: انتشار اخبار متناقض، اطلاعات ناقص و تیترهای هیجانی به افزایش اضطراب اجتماعی منجر میشود.
حجتالاسلام علی مخدوم، عضو گروه مطالعات اجتماعی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، در گفتوگو با خبرنگار سرویس فرهنگی و اجتماعی خبرگزاری رسا، با اشاره به نقش رسانهها در مدیریت افکار عمومی در شرایط بحران، اظهار داشت: در فضای رسانهای، جلب توجه مخاطب از اهمیت بالایی برخوردار است؛ اما در موقعیتهای بحرانی، که افراد جامعه از یک سو مشتاق دریافت خبر تازه هستند و از سوی دیگر فشار روانی بحران اضطراب جمعی ایجاد میکند، «هنر گوش دادن» میتواند تأثیر ارتباطی عمیقتر و مؤثرتری نسبت به صرف اطلاعرسانی داشته باشد. به عبارت دیگر رسانه به جای اینکه فقط گوینده یک طرفه باشد، می تواند با گوش دادن به مطالبات و دغدغههای مخاطبان، از حجم ناملایمات بکاهد.
وی با بیان اینکه خلأ اطلاعاتی از مهمترین عوامل تشدید اضطراب عمومی در بحرانها به شمار میرود، افزود: انسانها از ندانستن و ابهام بیش از شنیدن اخبار ناخوشایند رنج میبرند؛ از این رو رسانهها باید با اطلاعرسانی دقیق و بهموقع، از گسترش نگرانیها و ابهامات جلوگیری کنند.
عضو گروه مطالعات اجتماعی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی با اشاره به عوامل تشدیدکننده ناامنی روانی در جامعه تصریح کرد: استفاده از تیترهای هیجان انگیز و زرد، انتشار تصاویر احساسی، نبود مرجع خبری معتبر، تناقض در اخبار، ارائه اطلاعات ناقص، گسترش شایعات و پیشبینیهای ناامیدکننده، گمراهکننده و یا متناقض از جمله عواملی هستند که احساس ناامنی، اضطراب جمعی، ابهام نسبت به آینده و ترس فزاینده را در جامعه افزایش میدهند.
وی ادامه داد: افزایش ابهام و عدم قطعیت در شرایط بحران میتواند رسانهها را به سمت تولید اخباری با تیترهای هیجانزده و اغراقآمیز سوق دهد، تا از طریق جلب کلیک و اقتصاد توجه، مخاطبان بیشتری را جلب کند. در حالی که رویکرد اخلاقی رسانه، گوش دادن و همدلی به دغدغههای مردم و مخاطبان و اطلاعرسانی مسئولانه و شفاف است.
حجتالاسلام مخدوم با اشاره به پدیده «کلیکبیت» در رسانهها گفت: کلیکبیت به استفاده از تیترها و محتواهای اغراقآمیز، فریبنده یا مبتنی بر تحریک احساسات مخاطب، گفته میشود که هدف آن جذب کلیک و اقتصاد توجه مخاطب است، نه ارائه اطلاعات دقیق و مسئولانه.
وی در ادامه با تبیین مفهوم «روزنامهنگاری تروما» اظهار داشت: در این رویکرد، انتقال اطلاعات دقیق و بدون اغراق به همراه حفظ سلامت روان خبرنگاران،در کنار رعایت کرامت انسانی و امنیت روانی آسیبدیدگان مورد توجه قرار میگیرد. روزنامهنگاری تروما تلاش میکند از وارد شدن آسیب ثانویه به مخاطبان جلوگیری کند و آثار روانشناختی بحران را بر قربانیان، خبرنگاران و جامعه مدنظر داشته باشد.
عضو گروه مطالعات اجتماعی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی با تأکید بر ضرورت «روایتگری اخلاقی» افزود: رسانهها باید از خشونتنگاری، بهرهکشی احساسی از رنج آسیبدیدگان و بازنمایی تحقیرآمیز یا برچسبزننده افراد پرهیز کنند و در عوض به بازنمایی مسئولانه و انسانی رویدادها بپردازند.
وی با استناد به قاعده فقهی «لاضرر و لاضرار فی الاسلام» خاطرنشان کرد: این اصل که برگرفته از حدیث نبوی است، میتواند راهنمای عملکرد رسانهها باشد؛ بر این اساس، انتشار اخبار نباید موجب وارد آمدن آسیب و زیان به افراد آسیبدیده شود و نیز نوع خبررسانی نباید به قصد هر گونه آسیب رسانی به مخاطبانش باشد.
حجتالاسلام مخدوم رسانه را «گوش شنوای جامعه» توصیف کرد و گفت: در شرایطی که جامعه با تراکم هیجانی، نگرانی و اضطراب مواجه است، رسانه نباید صرفاً نقش بلندگو را ایفا کند، بلکه باید با گوش دادن فعال به مطالبات، دغدغهها و احساسات مردم، در فرآیند آرامشبخشی و کاهش تنشهای اجتماعی مشارکت داشته باشد.
وی در ادامه به مفهوم «کاتارسیس رسانهای» اشاره کرد و اظهار داشت: رسانه میتواند فضایی فراهم کند تا مخاطبان ترسها، غمها و نگرانیهای خود را بیان کرده و از طریق تخلیه هیجانی به آرامش نسبی دست یابند. این فرایند از طریق امکان ابراز احساسات، دریافت همدلی و شکلگیری معنا و فهم جمعی از حوادث و بحرانها محقق میشود.
عضو گروه مطالعات اجتماعی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی یکی از خطاهای رایج رسانهای را محدود کردن شفافیت به انعکاس صرف مشکلات و نارضایتیها دانست و افزود: انتشار آمار تلفات، نمایش تصاویر دردناک یا گزارش کمبودها و مشکلات بدون ایجاد زمینه برای فهم جمعی، امیدبخشی و تقویت انسجام اجتماعی، نمیتواند به مدیریت صحیح افکار عمومی کمک کند.
وی تصریح کرد: رسانهای که تنها بستری برای فریاد زدن، بیان نارضایتیها و تخلیه هیجانی ناقص فراهم میکند، ممکن است به افزایش خشم اجتماعی دامن بزند؛ در حالی که رسانه متعهد باید میان شفافیت خبری و حفظ امنیت روانی جامعه تعادل برقرار کند.
حجتالاسلام مخدوم در پایان تأکید کرد: اقدام اخلاقی رسانه در شرایط بحران مستلزم اطلاعرسانی شفاف، ارائه تحلیلهای کارشناسانه، تبیین مسیرهای پیشرو و دعوت جامعه به صبر، همدلی و همراهی مسئولانه و امیدآفرینی است تا ضمن حفظ آگاهی عمومی، از تشدید آسیبهای روانی و اجتماعی جلوگیری شود.